Cherry nhập khẩu ngon nhất khi nó đang vào chính vụ ở nước trồng: cherry Mỹ và Canada từ khoảng tháng 6 đến tháng 8, cherry Úc, New Zealand và Chile từ khoảng tháng 11 đến tháng 2 năm sau. Ngoài hai khoảng đó, quả trên kệ thường là hàng đầu vụ, cuối vụ hoặc đã đi đường lâu, vị kém và mau héo cuống. Cherry không chín thêm sau khi hái, nên độ ngọt lúc mua gần như là độ ngọt cao nhất mà quả có thể đạt.
Bài này giải thích vì sao lịch mùa lại chia đôi như vậy, mỗi vùng trồng cho ra quả có tính cách gì, cách đọc quả ngay tại quầy và giữ cho cherry còn giòn được vài ngày ở nhà. Bài không bàn giá, chỉ giúp bạn hiểu thứ mình đang cầm trên tay.
Vì sao cherry có hai mùa trong một năm
Cây cherry ngọt (Prunus avium) là cây ôn đới. Nó cần một mùa đông đủ lạnh để ngủ, tức là đủ số giờ nhiệt độ thấp, rồi mới ra hoa đồng loạt vào mùa xuân. Ở Việt Nam, kể cả vùng cao, mùa đông không đủ dài và đủ lạnh cho cây cherry ngọt đậu quả ổn định, nên cherry bạn mua gần như toàn bộ là hàng nhập.
Trái đất có hai bán cầu với mùa ngược nhau. Bắc bán cầu (Mỹ, Canada, châu Âu, Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc) hái cherry vào mùa hè, khoảng tháng 5 đến tháng 8. Nam bán cầu (Úc, New Zealand, Chile, Argentina) hái vào mùa hè của họ, tức khoảng tháng 11 đến tháng 2. Hai nửa nối vào nhau nên quầy trái cây ở thành phố lớn gần như có cherry quanh năm, trừ khoảng tháng 3 đến tháng 4 và tháng 9 đến tháng 10 là lúc hàng thưa và kém nhất.
Điều thú vị là mùa cherry nam bán cầu trùng đúng dịp Giáng sinh, Tết Dương lịch và Tết Nguyên đán. Đó là lý do cherry đỏ thẫm thường xuất hiện trong giỏ quà Tết ở Việt Nam, và cũng là lý do cherry Chile đi rất nhiều sang các thị trường châu Á vào thời điểm này.
Lịch mùa từng vùng trồng
Mốc dưới đây là khoảng thời gian chính vụ thường gặp; thời tiết từng năm có thể đẩy sớm hoặc muộn vài tuần, và hàng về tới Việt Nam trễ hơn ngày hái tuỳ đường bay hay đường biển.
| Vùng trồng | Chính vụ (ước lượng) | Đặc điểm hay gặp |
|---|---|---|
| California (Mỹ) | Cuối tháng 4 đến tháng 6 | Mở màn mùa bắc bán cầu, quả đầu vụ có khi chưa đậm vị |
| Washington, Oregon (Mỹ) | Tháng 6 đến tháng 8 | Vùng trồng lớn nhất nước Mỹ, nhiều giống, có cherry vàng Rainier |
| British Columbia (Canada) | Tháng 7 đến đầu tháng 9 | Vùng thung lũng phía bắc, chín muộn, nối đuôi khi Mỹ cuối vụ |
| Úc (Tasmania, Victoria, New South Wales) | Tháng 11 đến tháng 2 | Tasmania mát nên chín muộn hơn đất liền |
| New Zealand (Central Otago) | Tháng 12 đến tháng 2 | Sản lượng nhỏ, khí hậu khô lạnh, quả thường to |
| Chile | Tháng 11 đến tháng 1 | Nước xuất khẩu cherry lớn, phần lớn đi tàu biển sang châu Á |
Khi đọc bảng, bạn sẽ thấy hai khoảng trống: từ tháng 3 đến tháng 4 và từ tháng 9 đến tháng 10. Cherry bán trong hai khoảng này thường là quả đã trữ lạnh lâu hoặc từ vùng trồng nhỏ, bạn nên xem kỹ cuống và độ căng của quả trước khi mua.
Mỗi vùng trồng cho ra quả có tính cách gì
Mỹ, vùng Tây Bắc. Washington và Oregon có ngày hè dài, đêm mát, đất núi lửa thoát nước tốt. Chênh lệch ngày đêm giúp quả tích đường mà vẫn giữ được độ giòn. Giống phổ biến là Bing, Chelan, Lapins, Skeena, Sweetheart cho quả đỏ sẫm; Rainier cho quả vàng má hồng, ngọt dịu và rất dễ dập.
Canada. Thung lũng ở British Columbia chín muộn nhất bắc bán cầu. Mùa ngắn, quả thường đi máy bay nên có mặt ở Việt Nam vào khoảng cuối hè, khi cherry Mỹ đã thưa.
Úc và New Zealand. Tasmania và Central Otago có khí hậu mát, cây chín chậm nên quả thường chắc, vị đậm. Lượng xuất khẩu không lớn bằng Chile, phần nhiều đi đường hàng không nên quả về nhanh.
Chile. Thung lũng miền trung Chile có mùa hè khô, nắng nhiều. Chile trồng rất nhiều giống như Santina, Lapins, Regina. Vì sản lượng lớn, phần lớn được chở bằng container lạnh đi biển nhiều tuần, nên chất lượng phụ thuộc rất nhiều vào khâu giữ lạnh dọc đường.
Một lưu ý chung. Tên nước trên hộp không quyết định độ ngon. Một lô cherry Chile hái đúng độ và giữ lạnh tốt có thể ngon hơn một lô cherry Mỹ cuối vụ. Bạn đọc quả trước, đọc tên nước sau.
Đọc một chùm cherry ngay tại quầy
Cherry không tiếp tục chín sau khi hái, nên thứ bạn thấy là thứ bạn nhận. Những dấu hiệu dưới đây đáng tin hơn kích cỡ quả hay độ đẹp của hộp.
- Cuống xanh, tươi, uốn được. Cuống là phần héo đầu tiên. Cuống nâu, khô giòn nghĩa là quả đã đi đường hoặc nằm kho lâu.
- Vỏ bóng, căng. Vỏ nhăn quanh cuống, mặt quả mờ đục là quả mất nước.
- Màu đều theo giống. Với giống đỏ sẫm, màu đỏ thẫm gần tím thường ngọt hơn màu đỏ tươi. Với Rainier, nền vàng ửng hồng là đạt.
- Không có vết nứt quanh cuống. Mưa lúc gần thu hoạch làm quả hút nước và nứt; vết nứt là chỗ nấm mốc vào đầu tiên.
- Đáy hộp khô. Nước rỉ hay vết thâm ở đáy hộp cho thấy có quả dập bên dưới.
- Cầm thử vài quả. Quả phải chắc tay. Quả mềm nhũn hay ấn lõm là đã quá chín hoặc bị lạnh không đều.
Kích cỡ quả thường được người bán nhắc tới bằng các con số hàng (row size) trên thùng của nước xuất khẩu. Quả to hơn thì đẹp hơn và thường đắt hơn, nhưng không đồng nghĩa với ngọt hơn. Độ ngọt phụ thuộc vào giống, độ chín lúc hái và thời tiết của mùa đó.
Vì sao cherry trên kệ có lúc ngon, lúc nhạt
Từ vườn đến tay bạn, cherry đi qua một chuỗi dài: hái, làm lạnh nhanh bằng nước lạnh để hạ nhiệt quả ngay sau thu hoạch, phân loại, đóng thùng, vào kho lạnh, lên máy bay hoặc container lạnh, qua kiểm dịch tại Việt Nam, về kho nhà nhập khẩu rồi mới tới cửa hàng. Mỗi lần nhiệt độ bị đứt quãng, quả lại mất nước, cuống héo nhanh hơn và vị nhạt dần.
Cherry đi máy bay thường về nhanh, cuống còn xanh, nhưng chi phí vận chuyển lớn nên người bán thường chọn quả loại to. Cherry đi tàu biển mất nhiều tuần, được giữ trong container điều chỉnh khí quyển để làm chậm quá trình hô hấp của quả. Nếu chuỗi lạnh giữ tốt, quả vẫn ngon; nếu bị gián đoạn, bạn sẽ thấy cuống thâm và vị chua nhạt.
Một nguyên nhân khác ít người để ý là đầu vụ và cuối vụ. Quả đầu vụ của một vùng đôi khi được hái sớm để kịp đón giá cao, vị chưa đậm. Quả cuối vụ có thể đã chịu mưa hoặc nắng gắt, dễ nứt và mềm. Vì thế khoảng giữa mùa của mỗi vùng, như tháng 7 với cherry Tây Bắc nước Mỹ hay tháng 12 với cherry Úc, thường là lúc mua đáng tiền nhất.
Giữ cherry tươi ở nhà
Cherry là loại quả hô hấp mạnh và mất nước nhanh. Vài thao tác đơn giản giúp quả giữ độ giòn thêm vài ngày.
- Về đến nhà, bỏ ngay những quả dập, nứt hay mềm để không làm hỏng cả hộp.
- Không rửa trước khi cất. Nước đọng trên vỏ và quanh cuống làm quả mau úng và mốc.
- Cho cherry vào hộp có lót khăn giấy khô hoặc túi có lỗ thoáng, để ngăn mát tủ lạnh, chỗ lạnh đều nhất.
- Giữ nguyên cuống. Cuống bị giật ra để lại vết hở trên quả, là chỗ nước thoát ra và vi sinh xâm nhập.
- Chỉ rửa phần sắp ăn, dưới vòi nước chảy, để ráo rồi ăn ngay.
- Ăn trong vài ngày đầu. Để lâu hơn, quả vẫn ăn được nhưng giảm giòn và nhạt dần.
Nếu mua nhiều, bạn có thể bỏ hạt rồi trữ đông để làm sinh tố hay mứt. Quả đông lạnh sẽ mềm khi rã, không còn giòn như quả tươi.
Cherry tươi, cherry đông lạnh và cherry sấy khác nhau ra sao
Ngoài quả tươi theo mùa, bạn còn gặp cherry ở dạng đông lạnh, sấy khô và ngâm siro. Mỗi dạng hợp với một cách dùng khác nhau.
| Dạng | Thường làm từ | Hợp để | Điều nên để ý |
|---|---|---|---|
| Tươi | Cherry ngọt các giống | Ăn trực tiếp, bày đĩa quả | Theo mùa, mau héo, cần giữ lạnh liên tục |
| Đông lạnh | Cherry ngọt hoặc cherry chua, đã bỏ hạt | Sinh tố, nhân bánh, mứt | Rã đông sẽ mềm, nên dùng ngay khi còn lạnh |
| Sấy khô | Thường là cherry chua | Trộn ngũ cốc, làm bánh | Đọc thành phần xem có thêm đường, dầu hay không |
| Ngâm siro, đóng hộp | Cherry ngọt, có khi đã tẩy màu rồi nhuộm lại | Trang trí bánh, đồ uống | Nhiều đường, màu đỏ rực thường là phẩm màu |
Cherry chua (Prunus cerasus) là loài khác với cherry ngọt, vị chua gắt nên hiếm khi ăn tươi, phần lớn được chế biến. Nếu bạn thấy cherry sấy chua thanh, đó thường là cherry chua chứ không phải cherry ngọt phơi khô. Khi so dạng tươi với dạng chế biến, đừng so độ ngọt: đường thêm vào trong quá trình chế biến làm vị khác hẳn quả tươi.
An toàn khi cho trẻ nhỏ và người dễ dị ứng ăn cherry
Với trẻ nhỏ, rủi ro lớn nhất của cherry không nằm ở bản thân quả mà ở hạt. Hạt cherry tròn, trơn, cỡ vừa đường thở của trẻ. Khi cho trẻ dưới năm tuổi ăn, nên bỏ hạt và cắt quả làm đôi hoặc làm tư, cho trẻ ngồi ăn, có người lớn bên cạnh. Không để trẻ vừa chạy vừa ăn.
Nhân hạt cherry, cũng như nhân hạt mơ, mận, đào, có chứa hợp chất có thể sinh ra chất độc khi bị nghiền nát. Nuốt nguyên hạt vô tình thường không đáng lo, nhưng không nên nhai vỡ hay xay hạt. Khi làm sinh tố, hãy bỏ hết hạt trước.
Một số người bị dị ứng với cherry, thường đi kèm dị ứng phấn hoa hay dị ứng với các loại quả cùng họ như đào, mận. Biểu hiện có thể là ngứa miệng, sưng môi. Nếu bạn hay trẻ có tiền sử dị ứng thực phẩm, hãy hỏi bác sĩ trước khi ăn loại quả mới. Ngoài ra, cherry có nhiều đường tự nhiên, người đang theo dõi đường huyết nên hỏi bác sĩ về lượng ăn phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Cherry Mỹ và cherry Úc loại nào ngon hơn?
Không có câu trả lời chung. Hai vùng có mùa khác nhau và giống khác nhau. Quả Mỹ giữa tháng 7 và quả Úc giữa tháng 12 đều có thể rất ngon. Điều quyết định là quả được hái đúng độ, giữ lạnh liên tục và bạn mua vào giữa mùa của vùng đó.
Vì sao cherry Tết thường là cherry Úc, New Zealand hoặc Chile?
Vì Tết rơi vào mùa hè của nam bán cầu, đúng lúc ba nước này thu hoạch. Cùng thời điểm đó, cherry Mỹ và Canada đã hết mùa từ lâu, nếu còn thì chỉ là hàng trữ lạnh hiếm và kém tươi.
Cherry vàng có phải giống khác cherry đỏ không?
Đúng. Cherry vàng má hồng thường là giống Rainier, được lai tạo ở bang Washington, Mỹ. Quả ngọt dịu, ít chua, vỏ mỏng và rất dễ thâm khi va đập. Vì dễ hỏng nên quả này thường được đóng gói cẩn thận hơn.
Cherry để ngoài nhiệt độ phòng được bao lâu?
Ở nhiệt độ phòng của Việt Nam, cherry mất nước và héo cuống rất nhanh, chỉ trong khoảng một ngày đã thấy khác. Nên cất vào ngăn mát ngay khi về nhà, chỉ lấy ra phần sắp ăn và để quả bớt lạnh vài phút cho dậy mùi.
Cherry có trồng được ở Đà Lạt không?
Cherry ngọt cần mùa đông lạnh kéo dài để cây ra hoa đồng loạt. Khí hậu Đà Lạt mát quanh năm nhưng không có mùa đông đủ lạnh, nên cây khó đậu quả ổn định. Những cây gọi là cherry ở một số vườn trong nước thường là loài khác, như anh đào nhiều hoa để ngắm hoặc sơ ri.
Có nên rửa cherry bằng nước muối loãng?
Rửa dưới vòi nước chảy và chà nhẹ là đủ cho phần lớn trường hợp. Ngâm lâu trong nước muối có thể làm quả hút nước, mất giòn. Quan trọng là chỉ rửa phần sắp ăn, không rửa cả hộp rồi cất lại tủ lạnh.