Trên hàng nhập khẩu, "best before" (dùng tốt nhất trước) là hạn chất lượng: qua ngày đó món ăn có thể kém thơm, kém giòn nhưng chưa chắc đã không an toàn; còn "use by" (dùng trước) là hạn an toàn, thường in trên thực phẩm dễ hỏng như thịt, cá, sữa tươi, và qua ngày đó thì không nên ăn. Thứ tự ngày tháng cũng khác theo nước: châu Âu viết ngày trước tháng, Mỹ viết tháng trước ngày, Nhật, Hàn Quốc, Trung Quốc thường viết năm trước.
Hai điểm này gây ra phần lớn nhầm lẫn khi người Việt đọc hạn trên quà mang về hoặc hàng nhập trên kệ: tưởng một gói bánh "đã hết hạn" chỉ vì đọc ngược ngày và tháng, hoặc yên tâm ăn một hộp sữa chua vì không biết dòng chữ kia là hạn an toàn. Bài này đi qua hai loại hạn, cách viết ngày của các nước hay gặp, những con số dễ nhầm với hạn, hạn sau khi mở nắp và ảnh hưởng của khí hậu nóng ẩm. Quy định về nhãn của mỗi nước có thể thay đổi; bài nêu cách hiểu phổ biến để bạn đọc nhanh.
Hai loại hạn dưới những cách ghi khác nhau
Phần lớn các nước phân biệt hạn chất lượng và hạn an toàn, chỉ khác nhau ở chữ dùng. Bảng dưới gom các cách ghi bạn hay gặp trên hàng ngoại:
| Nơi | Hạn chất lượng | Hạn an toàn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Liên minh châu Âu, Anh | Best before, à consommer de préférence avant, da consumarsi preferibilmente entro | Use by, à consommer jusqu'au, da consumarsi entro | Quy định nhãn thực phẩm của châu Âu tách rõ hai loại |
| Nhật Bản | Shōmi kigen (hạn ngon nhất) | Shōhi kigen (hạn tiêu thụ) | Hạn tiêu thụ in trên đồ dễ hỏng như cơm hộp, bánh tươi, thịt |
| Hàn Quốc | Một số mặt hàng ghi hạn chất lượng riêng | Sobi gihan (hạn tiêu thụ) | Từ năm 2023, Hàn Quốc chuyển từ hạn lưu thông sang hạn tiêu thụ |
| Hoa Kỳ | Best if used by | Use by | Ghi ngày phần lớn là tự nguyện, trừ sữa công thức cho trẻ sơ sinh |
| Việt Nam | Sử dụng tốt nhất trước | Hạn sử dụng, sử dụng đến | Hàng nhập bán ở Việt Nam có nhãn phụ tiếng Việt |
Ở Mỹ còn có dòng "sell by", dành cho cửa hàng biết lúc nào nên rút hàng khỏi kệ, không phải hạn của người ăn. Ở Anh có lúc gặp "display until" với ý tương tự. Hai dòng này không cho bạn biết món ăn còn an toàn tới bao giờ; hãy tìm dòng "use by" hoặc "best before" đi cùng.
Thứ tự ngày tháng: mỗi nước một kiểu
Châu Âu, Úc, Việt Nam: ngày, tháng, năm. Ví dụ giả định: 05/04/2027 là ngày 5 tháng 4 năm 2027. Nhiều bao bì châu Âu còn viết tháng bằng chữ, như 05 AVR 2027 hay 05 APR 2027.
Hoa Kỳ: tháng, ngày, năm. Cùng chuỗi 05/04/2027 trên hàng Mỹ là ngày 4 tháng 5. Nếu bạn đọc theo kiểu Việt, bạn lệch gần một tháng.
Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc: năm, tháng, ngày. Thường viết 2027.04.05 hoặc 27.04.05. Năm hai chữ số đặt đầu dễ bị đọc nhầm thành ngày 27.
Mẹo nhận ra thứ tự. Số nào lớn hơn 12 không thể là tháng; số có bốn chữ số là năm. Nếu cả ba số đều nhỏ hơn 13, đối chiếu với nhãn phụ tiếng Việt, hoặc với ngày sản xuất in cạnh đó: hạn luôn phải sau ngày sản xuất.
Nhãn phụ ở Việt Nam. Hàng nhập bán trong nước có nhãn phụ tiếng Việt; khi nhãn phụ trỏ về ngày in trên bao bì gốc mà nhãn gốc viết theo thứ tự khác, đơn vị nhập khẩu cần hướng dẫn cách đọc. Gặp nhãn phụ không giúp được gì, hỏi lại người bán trước khi mua.
Hạn chỉ có tháng và năm, hoặc chỉ có năm
Nhiều món khô, đồ hộp, dầu, gia vị nhập từ châu Âu chỉ in tháng và năm, có khi kèm chữ "best before end" hay "à consommer de préférence avant fin". Đây không phải bao bì in thiếu. Quy định nhãn thực phẩm của châu Âu cho phép ghi hạn chất lượng gọn hơn với sản phẩm bền: hàng có hạn ngắn ghi ngày và tháng, hàng bền hơn ghi tháng và năm, hàng rất bền có thể chỉ ghi năm. Cách hiểu thông thường là món ăn giữ chất lượng tốt tới hết tháng hoặc hết năm đó.
Một gói trà, một chai dầu ô liu, một hộp bánh quy ghi "hết tháng 10/2027" nghĩa là bạn có cả tháng 10 để dùng nếu bảo quản đúng. Nhưng chất lượng không giữ đều tới phút cuối rồi rơi tự do; với dầu ô liu và trà, hương thơm giảm dần từ lúc đóng gói. Món mua để làm quà, để thưởng thức, nên chọn gói còn hạn dài, nhìn thêm ngày đóng gói hay năm thu hoạch nếu có.
Với hạn an toàn, các nước thường bắt ghi cụ thể tới ngày, vì đó là mốc không nên vượt. Nếu bạn thấy một món dễ hỏng như phô mai tươi, thịt thái lát mà chỉ ghi tháng, hãy tìm kỹ lại trên nắp, trên đáy: có thể ngày cụ thể in ở chỗ khác.
Những con số dễ nhầm với hạn dùng
Bao bì hàng nhập thường có vài dãy số in phun. Không phải dãy nào cũng là hạn. Phân biệt những dãy hay gặp:
- Ngày sản xuất, ngày đóng gói: thường kèm chữ như "prod.", "packed on", "fabriqué le", "seizōbi" trên hàng Nhật. Hạn luôn đến sau ngày này.
- Mã lô: thường bắt đầu bằng chữ L hoặc "lot", gồm chữ và số lẫn lộn. Dùng để truy xuất, không phải hạn.
- Mã ngày theo thứ tự trong năm: một số nhà sản xuất in ngày theo số thứ tự trong năm, ví dụ giả định 27095 là ngày thứ 95 của năm 2027. Dạng này hay gặp trên đồ hộp và là mã nội bộ, không phải hạn của người ăn.
- Giờ in: một dãy bốn chữ số dạng 14:32 in cạnh hạn là giờ máy in phun hoạt động.
- Mã nhà máy: chữ và số ngắn cho biết dây chuyền, nhà máy nào làm.
Nếu một bao bì chỉ có mã khó hiểu mà không có dòng nào ghi rõ hạn, hàng đó có nhãn phụ thì đọc trên nhãn phụ; quà tự mang về thì hỏi người mua hộ, hoặc dùng sớm cho chắc.
Thử đọc vài dòng hạn trên hàng ngoại
Cách nhanh nhất để quen là đọc thử. Các dòng dưới đều là ví dụ giả định, viết theo kiểu thường gặp trên bao bì của từng nơi; cột cuối là cách hiểu đúng:
| Dòng in trên bao bì | Hàng của | Đọc là |
|---|---|---|
| BB 12/03/2027 | Pháp, Ý, Tây Ban Nha | Dùng tốt nhất trước ngày 12 tháng 3 năm 2027 |
| BEST IF USED BY 03/12/2027 | Hoa Kỳ | Dùng tốt nhất trước ngày 12 tháng 3 năm 2027 (tháng đứng trước) |
| USE BY 14 MAR | Anh | Hạn an toàn: không dùng sau ngày 14 tháng 3, năm thường là năm hiện tại hoặc in ở chỗ khác |
| 2027.03.12 | Nhật Bản, Hàn Quốc | Ngày 12 tháng 3 năm 2027 (năm đứng trước) |
| 27.03.12 | Nhật Bản | Cũng là ngày 12 tháng 3 năm 2027, năm viết gọn hai chữ số |
| MHD 31.03.2027 | Đức | Mindesthaltbarkeitsdatum, tức hạn chất lượng, tới ngày 31 tháng 3 năm 2027 |
| Fin 03/2027 | Pháp | Dùng tốt nhất trước hết tháng 3 năm 2027 |
Để ý dòng thứ hai: cùng các con số như dòng đầu nhưng đổi chỗ. Nếu đọc dòng hàng Mỹ theo kiểu Việt, bạn sẽ hiểu thành ngày 3 tháng 12, tức tưởng món ăn còn hạn thêm gần chín tháng. Nhầm theo hướng này nguy hiểm hơn nhầm theo hướng ngược lại, vì bạn có thể ăn một món đã qua hạn.
Dòng của hàng Đức cũng đáng nhớ: nhiều nước có chữ viết tắt riêng cho hạn, như MHD của Đức, TMC của Ý, DLUO trên bao bì Pháp đời cũ. Khi gặp chữ viết tắt lạ đứng trước một ngày, gần như chắc đó là hạn chất lượng hoặc hạn an toàn; đối chiếu với nhãn phụ để biết loại nào.
Sau khi mở nắp, hạn không còn như cũ
Hạn in trên bao bì là hạn của gói còn nguyên, bảo quản đúng điều kiện ghi kèm. Khi đã mở nắp, không khí, hơi ẩm và vi sinh vật vào cùng lúc, và đồng hồ đếm lại từ đầu. Nhiều bao bì châu Âu, Nhật in thêm dòng như "once opened, consume within 3 days", "après ouverture, à consommer dans les 3 jours", hoặc trên hàng Nhật là "kaifūgo" kèm số ngày. Dòng này quan trọng hơn hạn in trên nắp khi bạn đã mở.
Mấy ví dụ dễ hình dung. Một hũ sốt cà chua Ý còn hạn hai năm, nhưng mở ra rồi thì để ngăn mát và dùng trong vài ngày theo hướng dẫn. Một hộp phô mai kem còn hạn hai tháng, mở ra có khi chỉ dùng được trong tuần. Sữa tươi tiệt trùng hộp giấy để được lâu ở nhiệt độ phòng khi chưa mở, mở rồi phải cất tủ lạnh như sữa tươi thường.
Với dầu ô liu, trà, cà phê, gia vị, mở nắp không làm hỏng nhanh nhưng làm mất mùi nhanh hơn. Đậy kín, để chỗ tối, mát, tránh cạnh bếp, và mua cỡ gói vừa với tốc độ dùng của nhà mình.
Khí hậu nóng ẩm và hàng cận hạn
Hạn được tính trong điều kiện bảo quản ghi kèm. Một hộp sô cô la ghi bảo quản dưới 18 độ mà bày cạnh cửa kính nắng chiều thì hạn in trên hộp không còn nhiều ý nghĩa. Ở Việt Nam, đọc dòng điều kiện bảo quản cũng quan trọng như đọc ngày.
Dấu hiệu hàng đã bị nóng. Sô cô la có lớp trắng mờ trên mặt, bao bì phồng, dầu tách lớp ở hũ bơ hạt, kẹo dẻo dính cục. Không phải dấu hiệu nào cũng là hỏng, nhưng chất lượng đã không còn như nhà sản xuất định.
Hàng cận hạn ở cửa hàng giảm giá nước ngoài. Ở nhiều nước, hàng gần hoặc vừa qua hạn chất lượng vẫn được bán giảm giá theo quy định của họ. Mua về làm quà thì tính thêm thời gian đường về và thời gian người nhận dùng; món chỉ còn vài tuần hạn có thể hết hạn trước khi được mở.
Ở Việt Nam, hàng quá hạn không được bán. Luật An toàn thực phẩm năm 2010 cấm kinh doanh thực phẩm quá thời hạn sử dụng. Thấy hàng quá hạn trên kệ, báo người bán để gỡ xuống.
Hạn an toàn không nên vượt. Thực phẩm dễ hỏng qua ngày "use by" thì bỏ, kể cả khi trông và ngửi vẫn bình thường; một số vi khuẩn gây bệnh không làm thay đổi mùi vị.
Câu hỏi thường gặp
Best before đã qua vài ngày thì còn ăn được không?
Best before là hạn chất lượng, nên nhiều món khô như bánh quy, trà, mì khô qua ngày này vẫn có thể an toàn nếu bao bì nguyên và bảo quản đúng, chỉ kém ngon hơn. Kiểm mùi, màu, kết cấu trước khi dùng. Với thực phẩm dễ hỏng ghi use by thì không nên ăn khi đã quá hạn.
Hàng Nhật ghi ngày như 27.04.05 nghĩa là sao?
Hàng Nhật thường viết năm trước, rồi tháng, rồi ngày. 27.04.05 nghĩa là ngày 5 tháng 4 năm 2027. Đừng đọc theo kiểu Việt Nam thành ngày 27, vì không có tháng thứ 27 nào; mẹo này giúp bạn nhận ra thứ tự ngay.
Làm sao biết ngày trên hàng Mỹ là tháng trước hay ngày trước?
Hàng Mỹ thường viết tháng trước ngày, ví dụ 05/04 là ngày 4 tháng 5. Nếu một trong hai số lớn hơn 12 thì số đó là ngày. Khi cả hai đều nhỏ hơn 13, đối chiếu với nhãn phụ tiếng Việt hoặc ngày sản xuất in cạnh.
Sell by trên hàng Mỹ có phải hạn sử dụng không?
Không. Sell by là mốc để cửa hàng biết khi nào rút hàng khỏi kệ, không phải hạn dành cho người ăn. Thực phẩm thường còn dùng được một thời gian sau mốc này nếu bảo quản đúng; hãy tìm dòng best if used by hoặc use by đi kèm.
Hàng nhập khẩu chỉ ghi tháng năm thì hết hạn vào ngày nào?
Khi hạn chất lượng chỉ ghi tháng và năm, cách hiểu thông thường là sản phẩm giữ chất lượng tốt tới hết tháng đó. Cách ghi này phổ biến với hàng bền như đồ hộp, trà, dầu. Hàng dễ hỏng thường phải ghi tới ngày.
Sau khi mở hộp, nên theo hạn in trên hộp hay hạn sau khi mở?
Theo hạn sau khi mở. Hạn in trên hộp chỉ đúng với hộp còn nguyên. Nhiều bao bì ghi rõ số ngày nên dùng sau khi mở; nếu không có, cất tủ lạnh với món dễ hỏng và dùng sớm, đậy kín với món khô.