Trái cây, thịt, sữa nhập khẩu phải kiểm dịch vì chúng có thể mang theo sâu bệnh hại cây trồng và mầm bệnh của vật nuôi từ nước khác vào Việt Nam. Kiểm dịch không bắt đầu ở cảng: một loại quả từ một nước chỉ được phép nhập sau khi cơ quan bảo vệ thực vật đánh giá nguy cơ dịch hại, còn thịt, sữa chỉ đến từ những cơ sở, những nước đáp ứng yêu cầu thú y, và mỗi lô hàng đi kèm giấy chứng nhận của nước xuất khẩu rồi được kiểm lại tại cửa khẩu.
Người mua thường chỉ thấy điểm cuối của chuỗi này: quả táo trên kệ, hộp thịt bò trong tủ đông. Bài này đi ngược lên để giải thích vì sao có loại quả nước này đã có mặt lâu năm mà quả cùng loại của nước khác thì chưa, vì sao thỉnh thoảng một mặt hàng bị tạm ngừng, quả được xử lý ra sao trước khi lên tàu, và những việc kiểm dịch không làm thay bạn khi đem hàng về bếp. Bài viết ở mức nguyên lý cho người mua; thủ tục cụ thể của doanh nghiệp nhập khẩu nằm ngoài phạm vi.
Kiểm dịch khác kiểm tra an toàn thực phẩm
Hai việc này hay bị gọi chung là "kiểm hàng", nhưng chúng bảo vệ hai đối tượng khác nhau. Kiểm dịch bảo vệ cây trồng, vật nuôi và môi trường của Việt Nam khỏi sâu bệnh, dịch bệnh từ nơi khác. Câu hỏi của kiểm dịch là: lô hàng này có chở theo sinh vật gây hại hay mầm bệnh động vật nào không. Cơ sở pháp lý chính là Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật 2013 cho hàng thực vật và Luật Thú y 2015 cho động vật, sản phẩm động vật; cơ quan thực hiện thuộc ngành nông nghiệp.
Kiểm tra an toàn thực phẩm bảo vệ người ăn. Câu hỏi của nó là: lô hàng có vượt giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, vi sinh vật gây bệnh không, có đúng với hồ sơ công bố không. Với thực phẩm nhập khẩu, việc này được quy định trong Luật An toàn thực phẩm 2010 và các nghị định hướng dẫn, trong đó có Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
Một lô cherry có thể đạt kiểm dịch, không mang ruồi đục quả, nhưng vẫn phải đạt yêu cầu an toàn thực phẩm. Ngược lại, một lô đạt an toàn thực phẩm nhưng phát hiện côn trùng sống thì vẫn bị xử lý theo yêu cầu kiểm dịch. Hiểu điều này giúp bạn đọc đúng các tin tức về một lô hàng bị trả về hay bị giữ lại: lý do có thể nằm ở một trong hai lớp.
Một loại quả mới được phép vào Việt Nam như thế nào
Không phải quả nào của nước nào cũng được nhập. Tóm lược quy trình chung, theo nguyên tắc của Công ước Bảo vệ thực vật quốc tế mà Việt Nam là thành viên:
- Nước xuất khẩu đề nghị mở cửa thị trường cho một loại quả cụ thể, ví dụ táo của một nước, và gửi hồ sơ kỹ thuật: vùng trồng, quy trình sản xuất, danh sách sinh vật gây hại có trên cây đó ở nước họ.
- Cơ quan bảo vệ thực vật của Việt Nam phân tích nguy cơ dịch hại: loài nào có thể đi theo quả, loài nào chưa có ở Việt Nam, nếu lọt vào thì gây hại tới đâu.
- Hai bên thống nhất các biện pháp quản lý nguy cơ: vườn trồng, cơ sở đóng gói phải đăng ký và được giám sát, quả phải qua xử lý nào, lô hàng kèm giấy chứng nhận ra sao.
- Khi đã được phép, từng lô hàng xuất đi phải có giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật do cơ quan của nước xuất khẩu cấp.
- Tại cửa khẩu Việt Nam, cơ quan kiểm dịch kiểm tra giấy tờ, kiểm tra thực tế, lấy mẫu khi cần.
- Nếu phát hiện vi phạm, lô hàng có thể bị xử lý, tái xuất hoặc tiêu huỷ; nếu lặp lại, việc nhập loại quả đó có thể bị siết hoặc tạm ngừng.
Quy trình này mất nhiều năm cho mỗi loại quả, và chạy theo hai chiều: chính trái cây Việt xuất đi các nước cũng phải đi qua con đường tương tự. Đó là lý do danh sách quả nhập khẩu trên kệ thay đổi chậm, và có những loại quả bạn ăn ở nước ngoài mà mãi chưa thấy ở siêu thị trong nước.
Quả được xử lý thế nào trước khi lên tàu
Biện pháp xử lý được chọn tuỳ loại quả và loài sâu hại cần kiểm soát. Bảng dưới là các cách phổ biến trong thương mại trái cây thế giới, ở mức nguyên lý:
| Cách xử lý | Làm gì | Nhắm vào | Người mua có nhận ra không |
|---|---|---|---|
| Xử lý lạnh | Giữ quả ở nhiệt độ thấp liên tục trong một số ngày nhất định, thường làm ngay trong container trên đường biển | Trứng, ấu trùng ruồi đục quả | Không; quả chịu lạnh như táo, nho, cam hợp với cách này |
| Chiếu xạ | Chiếu một liều bức xạ kiểm soát để côn trùng không phát triển, không sinh sản được | Nhiều loài côn trùng | Theo tiêu chuẩn quốc tế Codex và quy định nhãn của nhiều nước, thực phẩm chiếu xạ phải ghi rõ |
| Xử lý hơi nước nóng, nước nóng | Đưa quả vào hơi nước hoặc nước nóng tới khi lõi quả đạt nhiệt độ quy định | Ruồi đục quả trong quả nhiệt đới | Không; hay dùng cho xoài, thanh long, đu đủ |
| Xông hơi | Xông hoá chất trong buồng kín theo liều quy định | Côn trùng bám ngoài, trong bao bì | Không; phải tuân thủ giới hạn dư lượng |
| Vùng không có dịch hại | Chỉ lấy quả từ vùng được công nhận không có loài sâu hại cần kiểm soát | Một loài cụ thể | Không |
Chiếu xạ hay bị hiểu nhầm là làm thực phẩm "nhiễm xạ". Thực phẩm chiếu xạ đúng liều không trở thành chất phóng xạ; các tổ chức quốc tế như Tổ chức Y tế Thế giới và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc đã đánh giá phương pháp này. Dù vậy, việc ghi nhãn rõ ràng giúp người mua tự quyết định.
Thịt, sữa: từ trang trại tới cảng
Nước xuất khẩu phải được chấp nhận. Trước khi thịt, sữa của một nước vào Việt Nam, hệ thống kiểm soát thú y và an toàn thực phẩm của nước đó thường phải được phía Việt Nam đánh giá, chấp nhận ở mức nguyên tắc.
Cơ sở sản xuất có tên trong danh sách. Không phải lò mổ, nhà máy sữa nào cũng được xuất vào Việt Nam. Thường chỉ những cơ sở đã đăng ký và được chấp thuận mới được phép, và danh sách này có thể được cập nhật.
Mỗi lô có giấy chứng nhận thú y. Cơ quan thú y nước xuất khẩu cấp giấy cho từng lô, xác nhận lô hàng đáp ứng các yêu cầu đã thống nhất, như con vật khoẻ mạnh, không đến từ vùng có dịch.
Chuỗi lạnh liên tục. Thịt đông lạnh, thịt mát, sữa và phô mai đi trong container lạnh, niêm phong. Cửa khẩu kiểm tra tình trạng niêm phong, nhiệt độ, bao bì, và lấy mẫu khi cần.
Khoanh vùng dịch bệnh. Khi một nước công bố ổ dịch như cúm gia cầm, dịch tả lợn châu Phi hay lở mồm long móng, việc nhập sản phẩm liên quan từ nước đó hoặc từ vùng có dịch có thể bị tạm ngừng cho tới khi tình hình được kiểm soát. Đây là lý do một loại thịt có lúc tạm vắng trên kệ.
Những việc kiểm dịch không làm thay bạn
Kiểm dịch và kiểm tra an toàn thực phẩm giảm rủi ro ở đầu vào. Từ lúc hàng rời kho tới khi lên bàn ăn, phần còn lại thuộc về người bán và người mua:
- Rửa trái cây dưới vòi nước chảy trước khi ăn, kể cả quả đã qua xử lý; với quả ăn cả vỏ như táo, nho, cherry càng cần.
- Giữ lạnh thịt, sữa trên đường từ cửa hàng về nhà; mang túi giữ nhiệt nếu nhà xa hay trời nắng.
- Rã đông đúng cách: rã trong ngăn mát tủ lạnh, không để ở nhiệt độ phòng nhiều giờ, không cấp đông lại thịt đã rã.
- Nhìn tủ trưng bày: thịt đông lạnh có tuyết bám dày, bao bì rách, đá đọng thành cục có thể đã từng bị rã rồi đông lại.
- Đọc hạn dùng và điều kiện bảo quản trên nhãn phụ, đặc biệt với sữa, phô mai mềm.
- Đọc thành phần dị ứng: kiểm dịch không kiểm chuyện món ăn hợp với cơ địa từng người.
Nếu bạn nghi ngờ một món hàng có vấn đề, như thịt có mùi lạ khi vừa mở, quả có sâu sống bên trong, giữ lại bao bì và hoá đơn, báo cửa hàng và đơn vị nhập khẩu ghi trên nhãn phụ.
Kiểm dịch nhập khẩu giữ cả thị trường cho nông sản Việt
Kiểm dịch thường được nhìn như một hàng rào chặn hàng ngoại, nhưng với nông nghiệp Việt Nam nó còn là tấm hộ chiếu. Khi các nước mở cửa cho trái cây Việt, họ dựa trên danh sách sâu bệnh đang có ở Việt Nam. Nếu một loài ruồi đục quả hay một loại bệnh cây mới lọt vào qua một lô hàng không được kiểm soát, danh sách ấy thay đổi, và những thị trường đã mở có thể đòi hỏi biện pháp xử lý khắt khe hơn, thậm chí tạm đóng cửa với loại quả bị ảnh hưởng.
Chăn nuôi cũng vậy. Một ổ dịch động vật mới bùng lên không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho người nuôi, mà còn kéo theo chi phí tiêu huỷ, khoanh vùng, và ảnh hưởng tới chuyện xuất khẩu sản phẩm chăn nuôi trong nhiều năm. Bài học về dịch tả lợn châu Phi từ năm 2019 cho thấy một loại virus đi qua biên giới có thể làm đảo lộn cả ngành chăn nuôi lợn của một nước.
Vì vậy, khi một lô hàng nhập bị giữ lại vì phát hiện côn trùng sống, hay khi hành khách bị yêu cầu bỏ lại túi quả ở sân bay, đó không phải chuyện làm khó người mua. Đó là cách giữ cho vườn cây, chuồng trại trong nước sạch bệnh, và giữ cho hàng Việt đi ra nước ngoài không bị chặn lại vì cùng một lý do.
Người mua thấy dấu vết của chuỗi kiểm dịch ở đâu
Bạn sẽ không thấy tem kiểm dịch trên từng quả táo hay từng miếng thịt. Giấy chứng nhận kiểm dịch đi theo lô hàng, nằm trong hồ sơ của doanh nghiệp nhập khẩu. Dấu vết mà người mua thấy được là gián tiếp: nhãn phụ tiếng Việt có tên, địa chỉ đơn vị nhập khẩu; thùng carton nguyên của quả thường in mã vườn trồng, mã cơ sở đóng gói của nước xuất khẩu; thịt đóng thùng có mã cơ sở giết mổ.
Ở cửa hàng có quy mô, bạn có thể hỏi người bán xem lô hàng do đơn vị nào nhập; cửa hàng làm ăn đàng hoàng thường trả lời được. Với hàng bày ở chợ, ở xe đẩy, không nhãn phụ, không thùng gốc, người bán cũng không biết nguồn, thì món đó có thể đã đi qua đường chính ngạch, cũng có thể không, và bạn không có cách nào kiểm.
Những tin tức về một lô hàng bị trả về hay một loại quả tạm ngừng nhập, xét theo góc này, là dấu hiệu chuỗi kiểm soát đang hoạt động, chứ không nhất thiết có nghĩa mọi hàng cùng loại đều có vấn đề. Đọc kỹ tin là về lô nào, nước nào, lý do kiểm dịch hay an toàn thực phẩm, trước khi kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Trái cây nhập khẩu có bị chiếu xạ không?
Một số loại quả từ một số nước được xử lý bằng chiếu xạ để diệt côn trùng trước khi xuất, số khác dùng xử lý lạnh, hơi nước nóng hoặc lấy từ vùng không có dịch hại. Thực phẩm chiếu xạ đúng liều không trở thành chất phóng xạ. Theo tiêu chuẩn quốc tế, thực phẩm chiếu xạ cần được ghi nhãn.
Vì sao siêu thị có táo của nước này mà không có táo của nước khác?
Mỗi loại quả từ mỗi nước phải được cho phép riêng sau khi phân tích nguy cơ dịch hại và hai bên thống nhất biện pháp kiểm soát. Quy trình mất nhiều năm, nên có nước đã xuất táo vào Việt Nam lâu năm, nước khác thì chưa.
Thịt nhập khẩu có an toàn hơn thịt trong nước không?
Không thể so chung như vậy. Thịt nhập khẩu chính ngạch phải đạt yêu cầu thú y và an toàn thực phẩm theo quy định, thịt trong nước có hệ thống kiểm soát riêng. Độ an toàn trên bàn ăn còn phụ thuộc chuỗi lạnh, cách bảo quản và chế biến của từng nơi.
Kiểm dịch có kiểm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật không?
Kiểm dịch thực vật tập trung vào sâu bệnh, sinh vật gây hại. Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật thuộc phần kiểm tra an toàn thực phẩm. Một lô hàng nhập khẩu thường phải đáp ứng cả hai lớp yêu cầu trước khi được đưa ra thị trường.
Vì sao một loại thịt nhập khẩu đôi khi biến mất khỏi kệ một thời gian?
Thường gặp nhất là do nước xuất khẩu hoặc một vùng của họ xuất hiện ổ dịch động vật, khiến việc nhập sản phẩm liên quan bị tạm ngừng. Cũng có khi do vấn đề với một cơ sở sản xuất cụ thể. Hàng thường quay lại khi tình hình được kiểm soát.
Trái cây nhập khẩu đã kiểm dịch có cần rửa không?
Có. Kiểm dịch nhắm vào sâu bệnh có thể lây sang cây trồng, không làm sạch quả cho bạn. Quả đi qua nhiều tay từ vườn tới quầy hàng, nên cần rửa dưới vòi nước chảy trước khi ăn, nhất là loại ăn cả vỏ.