Cây mắc ca (macadamia) có nguồn gốc từ rừng mưa cận nhiệt đới ở miền đông nước Úc, vùng nam Queensland và bắc New South Wales. Người Âu châu đặt tên cây theo nhà hoá học John Macadam vào thế kỷ XIX, nhưng chính Hawaii mới là nơi biến nó thành cây trồng thương mại trong thế kỷ XX. Việt Nam bắt đầu trồng khảo nghiệm mắc ca từ khoảng giữa thập niên 1990, chủ yếu ở Tây Nguyên và Tây Bắc.
Tên "mắc ca" là phiên âm từ macadamia. Hai loài được trồng là Macadamia integrifolia vỏ nhẵn và Macadamia tetraphylla vỏ sần, cùng các con lai giữa chúng. Hiểu cây này sinh ra trong rừng mưa có mùa đông mát giúp giải thích vì sao nó hợp vùng cao Việt Nam mà vẫn đầy rủi ro: gió mạnh, nắng nóng lúc ra hoa và thời gian chờ trái rất dài.
Từ hạt của thổ dân Úc tới cây trồng ở Hawaii
Trước khi người châu Âu tới, các nhóm thổ dân ở miền đông nước Úc đã nhặt hạt mắc ca rừng làm thức ăn theo mùa. Cây mọc ở bìa rừng mưa, trên đất thoát nước, nơi mùa hè ấm ẩm và mùa đông mát. Giới thực vật châu Âu mô tả loài này giữa thế kỷ XIX, đặt tên chi theo Macadam, và từ đó cây được trồng rải rác trong vườn ở Úc.
Bước ngoặt đến khi cây được đưa sang Hawaii vào cuối thế kỷ XIX, ban đầu chỉ để làm cây chắn gió cho đồn điền mía. Phải tới nửa đầu thế kỷ XX, các trạm nghiên cứu nông nghiệp ở đây mới tuyển chọn những cây cho hạt to, vỏ mỏng hơn, tỷ lệ nhân cao, rồi nhân bằng cách ghép. Nhiều dòng giống mà ngày nay vẫn mang mã số của trạm thí nghiệm Hawaii xuất phát từ chương trình đó.
Úc quay lại trồng thương mại sau, cùng với Nam Phi, Kenya, Trung Quốc và một số nước khác. Như vậy mắc ca là một trường hợp thú vị: cây bản địa của một nước nhưng được thuần hoá và chọn giống chủ yếu ở nơi khác, rồi mới quay về và lan ra thế giới. Khi bạn nghe nói tới giống mắc ca "dòng Hawaii" hay "dòng Úc", đó là dấu vết của hai nhánh chọn giống này.
Mắc ca đến Việt Nam: từ khảo nghiệm tới vườn trồng
Ở Việt Nam, mắc ca được các cơ quan nghiên cứu lâm nghiệp đưa vào trồng khảo nghiệm từ khoảng giữa thập niên 1990, ở nhiều điểm từ Bắc vào Nam để xem dòng nào sống, dòng nào ra hạt. Mắc ca được xếp vào nhóm cây lâm nghiệp đa mục đích vì vừa cho gỗ, vừa che phủ đất dốc, vừa cho hạt.
Sau giai đoạn khảo nghiệm, cây được trồng rộng hơn ở cao nguyên Lâm Đồng (cả phần Đắk Nông cũ), Đắk Lắk, Gia Lai và các tỉnh Tây Bắc như Sơn La, Điện Biên, Lai Châu. Có giai đoạn diện tích tăng nhanh nhờ kỳ vọng vào một cây "dễ trồng, giá trị cao", rồi chững lại khi nhiều vườn thấy cây chậm cho hạt hơn dự tính, đổ ngã sau gió mùa, hay ra hoa mà không đậu quả.
Ngày nay mắc ca ở Việt Nam là một cây đã có chỗ đứng nhưng không còn được xem như lời giải cho mọi vùng đồi. Những vườn thành công thường là vườn chọn đúng độ cao, có đai chắn gió, trồng xen nhiều dòng để thụ phấn chéo và kiên nhẫn chờ đủ năm. Về số liệu diện tích, sản lượng từng năm, bạn nên xem báo cáo của ngành nông nghiệp vì con số thay đổi nhanh và mỗi nguồn tính một kiểu.
Một chi tiết ít người để ý: vì được xếp vào nhóm cây lâm nghiệp đa mục đích, mắc ca từng được khuyến khích trồng trên đất đồi dốc, đất rừng sản xuất. Điều này làm cây có mặt ở những nơi khá xa vùng cây ăn trái truyền thống, nơi người trồng chưa quen chăm một cây lấy hạt, và cũng là lý do kết quả giữa các vùng chênh nhau nhiều tới vậy.
Vì sao mắc ca hợp vùng cao mà vẫn rủi ro
Cần đêm mát để ra hoa. Mắc ca phân hoá mầm hoa khi nhiệt độ ban đêm xuống thấp trong một thời gian. Vùng cao có mùa đông mát cho phép cây ra hoa đều; vùng thấp nóng quanh năm thì cây có thể chỉ ra lá. Đây là lý do mắc ca tập trung ở độ cao vài trăm mét trở lên.
Ghét nắng nóng lúc ra hoa, đậu quả. Chùm hoa mắc ca dài, mỗi chùm hàng trăm hoa nhỏ nhưng chỉ vài hạt thành quả. Nắng nóng, khô hanh đúng mùa hoa làm tỷ lệ đậu giảm mạnh; mùa khô ở Tây Nguyên trùng mùa hoa nên năm nào nắng gắt là năm hạt ít.
Thân giòn, rễ không sâu. Gỗ mắc ca khá giòn, cành dễ gãy, cây lớn dễ bật gốc khi gặp gió mạnh trên đất đã mềm vì mưa. Cây ở rừng mưa quê nhà được che chắn bởi tán rừng; trồng thành hàng trên đồi trống thì mất lớp che ấy.
Thụ phấn chéo giúp đậu quả. Nhiều dòng mắc ca tự thụ kém, trồng một dòng duy nhất cả vườn thường đậu ít. Trồng xen vài dòng nở hoa cùng thời điểm, và có ong, côn trùng ghé hoa, giúp hạt đậu nhiều hơn.
Chậm cho thu hoạch. Cây ghép thường mất vài năm mới bói, và cần thêm nhiều năm nữa mới ổn định sản lượng. Người trồng nhỏ hay đánh giá thấp khoảng chờ này, nhất là khi vay vốn hoặc bỏ cây ngắn ngày để trồng.
Hai loài mắc ca và các nhóm dòng giống
Người mua hạt ít khi để ý, nhưng với người trồng, chọn loài và dòng là quyết định đầu tiên. Bảng dưới tóm tắt khác biệt ở mức dễ hiểu.
| Nhóm | Đặc điểm | Ghi chú khi nghe tên |
|---|---|---|
| M. integrifolia | Lá rộng, vỏ hạt nhẵn, nhân nhiều dầu, ít đường | Nền của phần lớn dòng chọn ở Hawaii |
| M. tetraphylla | Lá có răng cưa, vỏ hạt sần, nhân ngọt hơn, chịu lạnh khá hơn | Hay dùng làm gốc ghép hoặc lai tạo ở Úc |
| Dòng Hawaii | Mang mã số của trạm thí nghiệm Hawaii | Nhiều dòng được khảo nghiệm ở Việt Nam |
| Dòng Úc | Chọn tạo ở Úc, nhiều dòng lai giữa hai loài | Có dòng hợp vùng có mùa đông rõ |
| Cây thực sinh | Mọc từ hạt, mỗi cây một kiểu | Chậm bói, hạt không đều, không nên trồng lấy hạt |
Khi ai đó giới thiệu một dòng mắc ca "năng suất cao nhất", bạn nên hỏi dòng đó đã được khảo nghiệm ở độ cao và vùng khí hậu nào của Việt Nam, kết quả theo dõi bao nhiêu năm. Một dòng tốt ở Hawaii hay Queensland chưa chắc tốt ở Sơn La hay Gia Lai.
Vì sao hạt mắc ca có vỏ cứng tới vậy
Quả mắc ca có hai lớp: lớp vỏ xanh bên ngoài nứt ra khi chín, và lớp vỏ gỗ bên trong cứng tới mức là một trong những loại vỏ hạt khó tách nhất trong các loại hạt ăn được. Trong rừng mưa quê nhà, lớp vỏ ấy giúp hạt sống qua mùa rơi xuống đất ẩm và chống lại phần lớn loài gặm nhấm. Với nghề trồng, nó là thách thức: phải có máy tách chuyên dụng, hoặc khía sẵn đường nứt để người mua tự tách bằng dụng cụ kèm theo.
Hạt rụng xuống đất khi chín chứ không hái trên cây. Hạt nằm lâu trên đất ẩm sẽ mốc, nảy mầm hoặc bị chuột ăn, nên vườn phải nhặt thường xuyên trong mùa rụng và sấy khô nhanh để giảm độ ẩm trước khi bảo quản. Nhân mắc ca nhiều dầu nên dễ ôi nếu để nơi nóng ẩm; đây là lý do hạt ngon hay không phụ thuộc rất nhiều vào khâu sau thu hoạch chứ không chỉ ở giống.
Phần hướng dẫn chọn, tách, bảo quản hạt mắc ca ở nhà đã có trên các trang về sản vật vùng Tây Nguyên. Ở đây chỉ cần nhớ: vỏ cứng là đặc điểm của loài, không phải dấu hiệu hạt già hay hạt giả.
Những hiểu lầm hay gặp về cây mắc ca
"Mắc ca trồng ở đâu cũng được." Cây sống được ở nhiều nơi, nhưng ra hoa và đậu hạt thì đòi đêm mát, mùa hoa không quá nóng và nơi ít gió bão. Bản đồ vùng trồng hợp lý của mắc ca hẹp hơn nhiều so với bản đồ nơi cây có thể sống.
"Cây mọc từ hạt cũng như cây ghép." Cây thực sinh là một tổ hợp gen mới, mỗi cây cho hạt một kiểu, thường chậm bói hơn hẳn. Toàn bộ thành quả chọn giống ở Hawaii và Úc chỉ giữ được qua cây ghép từ dòng đã biết.
"Mắc ca chịu hạn nên không cần tưới." Cây lớn có bộ rễ chịu được một mùa khô, nhưng thiếu nước đúng giai đoạn hoa và nuôi hạt thì hạt lép, rụng sớm. Chịu hạn để sống khác với chịu hạn để cho hạt.
"Cây càng to, hạt càng nhiều." Cây xum xuê vì thừa đạm hay vì được trồng ở vùng quá ấm có thể chỉ ra lá. Tán to còn làm cây dễ đổ khi gặp gió. Số hạt phụ thuộc vào lượng hoa đậu được, không tỷ lệ thuận với kích thước tán.
"Hạt to vỏ dày là hạt tốt." Thứ người mua cần là nhân, nên điều đáng hỏi là tỷ lệ nhân trên hạt, độ đầy và độ ẩm. Vỏ dày quá làm tỷ lệ nhân thấp, tách khó; các chương trình chọn giống luôn nhắm tới vỏ mỏng hơn, nhân đầy hơn.
Những điều Việt Nam đã học được từ cây mắc ca
Câu chuyện mắc ca ở Việt Nam là ví dụ điển hình về đưa một cây ngoại vào sản xuất: khảo nghiệm ban đầu cho thấy cây sống được, nhưng sống được và cho trái ổn định trên diện rộng là hai việc khác nhau. Cây cần chọn đúng vùng sinh thái, đúng dòng, có thời gian thích nghi; mở rộng quá nhanh trước khi có đủ dữ liệu khiến nhiều hộ chịu thiệt.
Bài học thứ hai là cây ngoại không đứng một mình. Mắc ca cần côn trùng thụ phấn, cần đai chắn gió, cần kỹ thuật sau thu hoạch và cơ sở chế biến tách vỏ, sấy. Thiếu một mắt xích, giá trị của cả chuỗi giảm. Đó là lý do nhiều vùng hiện trồng mắc ca xen với cà phê hoặc cây khác, để có thu nhập trong những năm cây chưa cho hạt.
Bài học thứ ba liên quan tới giống: cây thực sinh mọc từ hạt từng được bán rộng rãi vì rẻ và dễ nhân, nhưng cho hạt kém, không đều. Luật Trồng trọt 2018 đặt nguyên tắc quản lý giống cây trồng, kể cả nguồn vật liệu nhân giống; người trồng nên hỏi rõ nguồn gốc cây ghép, vườn đầu dòng và dòng giống đã được công nhận hay chưa, và kiểm văn bản hiện hành khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Mắc ca có phải cây bản địa của Việt Nam không?
Không. Mắc ca là cây bản địa miền đông nước Úc, được chọn giống chủ yếu ở Hawaii và Úc rồi mới đưa vào Việt Nam từ khoảng giữa thập niên 1990. Ở Việt Nam cây được trồng chủ yếu ở Tây Nguyên và Tây Bắc, nơi có mùa đông mát hơn.
Vì sao mắc ca trồng mấy năm rồi mà chưa có hạt?
Mắc ca vốn chậm bói, cây ghép cũng cần vài năm mới ra hạt, cây mọc từ hạt còn lâu hơn. Ngoài ra cây không ra hoa nếu thiếu đêm mát, hoặc ra hoa mà không đậu nếu gặp nắng nóng lúc nở, thiếu dòng thụ phấn chéo. Nên nhờ cán bộ khuyến nông xem xét cụ thể vườn của mình.
Mắc ca Úc và mắc ca Việt Nam khác nhau thế nào?
Cùng một loài cây, khác biệt chủ yếu đến từ dòng giống, khí hậu nơi trồng và khâu xử lý sau thu hoạch như nhặt, sấy, bảo quản. Hạt ngon hay không phụ thuộc nhiều vào độ ẩm, độ tươi và cách bảo quản hơn là quốc gia ghi trên bao bì.
Người bị dị ứng hạt có ăn mắc ca được không?
Mắc ca thuộc nhóm hạt cây có thể gây dị ứng ở một số người, kể cả trẻ nhỏ. Người từng dị ứng với hạt cây khác cần hỏi bác sĩ trước khi thử. Với trẻ nhỏ, hạt nguyên còn là nguy cơ hóc, nên hỏi bác sĩ nhi về dạng và thời điểm cho ăn.
Mắc ca có hại cho chó mèo không?
Có tài liệu thú y cảnh báo hạt mắc ca có thể gây ngộ độc cho chó, với biểu hiện yếu chân, run, sốt. Bạn không nên cho chó ăn mắc ca và nên cất hạt xa tầm với của vật nuôi; nếu chó lỡ ăn và có biểu hiện bất thường, hãy đưa đến bác sĩ thú y.
Có nên trồng vài cây mắc ca trong vườn nhà ở vùng thấp không?
Cây có thể sống nhưng khả năng ra hạt ở vùng thấp nóng quanh năm rất thấp, vì thiếu đêm mát để phân hoá hoa. Nếu bạn ở vùng cao và vườn có chắn gió, trồng vài cây ghép xen trong vườn để thử là hợp lý; còn ở đồng bằng thì nên coi đó là cây cảnh.