Bơ Hass trồng được ở Việt Nam, nhưng chỉ cho trái ổn định ở một số vùng cao mát như cao nguyên Lâm Đồng hay Sơn La, và ngay ở đó năng suất vẫn bấp bênh hơn các giống bơ quen thuộc. Lý do nằm ở gốc gác: Hass mang phần lớn máu của chủng bơ vùng cao Guatemala, quen với khí hậu kiểu Địa Trung Hải của California, Chile hay vùng núi Michoacán ở Mexico, nơi ngày ấm, đêm mát và mùa ra hoa không bị nắng gắt kéo dài.
Ở các vùng thấp nóng ẩm, cây Hass vẫn lớn, vẫn xanh tốt, nhưng hoa rụng nhiều, trái đậu ít và dễ nhiễm bệnh thối rễ. Vì thế, phần lớn bơ bạn mua ở chợ Việt Nam vẫn là bơ sáp địa phương, bơ 034 hay nhóm bơ Booth, còn bơ Hass vỏ sần, tím đen khi chín thì chủ yếu là hàng nhập. Bài này giải thích Hass từ đâu tới, vì sao nó kén khí hậu và những vườn trồng thử ở Việt Nam đã cho thấy điều gì.
Bơ Hass từ đâu ra: một cây con trong vườn nhà ở California
Giống bơ Hass mang tên Rudolph Hass, một người đưa thư ở miền nam California. Vào những năm 1920, ông mua cây con mọc từ hạt để làm gốc ghép, định ghép lên đó giống bơ thịnh hành lúc bấy giờ. Một cây ghép không thành, cây gốc tự lớn lên rồi ra trái. Trái của nó vỏ dày, sần, khi chín chuyển sang màu tím gần đen, thịt béo, ít xơ, và gia đình ông thấy ngon hơn giống cũ. Ông đăng ký bằng bảo hộ giống cây cho nó vào năm 1935.
Cây mẹ ấy sống ở thị trấn La Habra Heights tới đầu những năm 2000 rồi chết vì bệnh thối rễ, nhưng con cháu của nó, nhân bằng cách ghép mắt, đã phủ khắp các vùng trồng bơ trên thế giới. Ngày nay Hass là giống bơ thương mại chiếm phần lớn lượng bơ buôn bán quốc tế, chủ yếu vì vỏ dày chịu được vận chuyển xa, thịt nhiều dầu và cách đổi màu vỏ giúp người mua đoán độ chín.
Điều đáng nhớ ở câu chuyện này là mọi cây Hass trên đời đều là bản sao di truyền của một cây duy nhất. Trồng từ hạt của trái Hass sẽ không ra Hass, vì hạt là kết quả thụ phấn chéo. Muốn có đúng giống, người ta phải ghép mắt từ cây Hass lên gốc ghép. Điều này quan trọng với người Việt mua cây giống: cây mọc từ hạt bơ Hass ăn xong không phải là cây bơ Hass.
Ba chủng bơ và chỗ đứng của Hass
Mọi giống bơ trồng hiện nay đều thuộc hoặc lai giữa ba chủng sinh thái, gọi theo nơi chúng được thuần hoá. Hiểu ba chủng này là hiểu vì sao giống bơ hợp vùng này mà không hợp vùng kia.
| Chủng | Quê gốc | Chịu khí hậu | Đặc điểm trái |
|---|---|---|---|
| Mexico | Cao nguyên Mexico | Chịu lạnh tốt nhất, kém chịu nóng ẩm | Trái nhỏ, vỏ rất mỏng, nhiều dầu, lá có mùi hồi |
| Guatemala | Vùng núi Trung Mỹ | Hợp vùng cao nhiệt đới, đêm mát | Vỏ dày, sần, nhiều dầu, chín chậm trên cây |
| Tây Ấn (West Indies) | Vùng thấp ven biển Trung Mỹ | Chịu nóng ẩm, chịu mặn khá hơn | Trái to, vỏ nhẵn bóng, ít dầu, nhiều nước |
Hass chủ yếu mang gen Guatemala, pha một phần Mexico. Nhóm bơ Booth tuyển chọn ở Florida là con lai Guatemala với Tây Ấn, nên chịu nóng ẩm tốt hơn hẳn. Bơ sáp và bơ 034 ở Việt Nam là các dòng tuyển chọn trong nước, phần lớn đã quen đất và mùa mưa nắng ở đây qua nhiều thế hệ. Nhìn bảng là thấy vì sao Hass đòi vùng cao, còn Booth sống khoẻ ở vùng đồi thấp hơn.
Vì sao Hass kén khí hậu Việt Nam
Nhiệt độ lúc ra hoa. Bơ Hass ra hoa vào mùa khô. Nếu các ngày nở hoa trùng với đợt nắng nóng, hạt phấn kém sống, ống phấn không kịp mọc tới noãn, hoa rụng hàng loạt. Ở vùng cao trên khoảng một nghìn mét, đêm mát giúp cây giữ được hoa; ở vùng thấp, chỉ vài ngày nóng là cả mùa trái hụt.
Kiểu nở hoa nhóm A. Hoa bơ lưỡng tính nhưng nhuỵ và nhị không mở cùng lúc. Hass thuộc nhóm A: buổi sáng hoa mở ở pha cái, chiều hôm sau mở lại ở pha đực. Muốn đậu trái tốt cần trồng xen giống nhóm B để pha đực của giống này gặp pha cái của giống kia. Trời mát kéo dài làm hai pha chồng lấn, nên ở xứ lạnh Hass tự thụ được phần nào; trời nóng thì hai pha tách hẳn, đậu trái phụ thuộc vào cây trồng xen và côn trùng.
Mùa mưa và rễ nông. Rễ bơ ăn nông, ưa đất tơi thoát nước. Mưa dầm trên đất bí là điều kiện để nấm Phytophthora gây thối rễ, chính loại bệnh đã giết cây mẹ Hass ở California. Hass không có sức chống bệnh này hơn các giống khác, trong khi mùa mưa Tây Nguyên kéo dài nhiều tháng.
Trái treo lâu trên cây. Hass cần nhiều tháng từ đậu trái tới lúc đủ dầu để hái. Thời gian treo trái dài đồng nghĩa trái phải đi qua cả mùa mưa bão, rụng vì gió, sâu đục, nứt vì mưa sau nắng. Ở vùng ôn hoà, trái có thể để trên cây chờ hái theo nhu cầu chợ; ở Việt Nam lợi thế này giảm nhiều.
Những vùng ở Việt Nam đã trồng thử Hass
Từ khoảng mười năm trở lại đây, một số nhà vườn và doanh nghiệp đã đưa cây ghép Hass về trồng ở cao nguyên Lâm Đồng (gồm cả phần Đắk Nông cũ), vùng đồi Đắk Lắk và cao nguyên Sơn La. Kết quả, theo những gì các nhà vườn chia sẻ công khai, không đồng đều: có vườn ra trái đẹp, vỏ chuyển tím đúng giống; có vườn cây lớn tốt nhưng mấy năm liền chỉ đậu lác đác vài trái mỗi cây; có vườn mất cây vì thối rễ sau mùa mưa đầu tiên.
Sơn La và các cao nguyên phía bắc có lợi thế mùa đông mát, nhưng lại có rủi ro rét đậm và sương muối, điều Hass chịu được ở mức nhẹ nhưng cây non thì dễ cháy lá. Lâm Đồng có khí hậu dịu quanh năm hơn, song mùa mưa dài và đất đỏ có chỗ bí nước. Không vùng nào là bản sao của California, nên câu hỏi không phải là "trồng được hay không" mà là "trồng được bao nhiêu trái, ổn định tới đâu".
Bạn cũng nên phân biệt cây Hass ghép thật với cây "bơ Hass" bán trôi nổi. Vì nhu cầu tò mò lớn, có nơi bán cây mọc từ hạt bơ nhập hoặc ghép mắt không rõ nguồn rồi gọi là Hass. Người trồng chỉ biết mình mua nhầm sau ba bốn năm, khi cây ra trái vỏ nhẵn hoặc không đổi màu. Nguồn mắt ghép có giấy tờ, có vườn cây đầu dòng là điều cần hỏi trước khi bỏ công.
Hass khác các giống bơ quen thuộc ở chợ Việt Nam thế nào
Nếu bạn đứng trước sạp bơ và muốn biết trái nào là Hass, trái nào là bơ trồng trong nước, mấy điểm dưới đây giúp nhận ra nhanh mà không cần hỏi người bán.
- Vỏ: Hass có vỏ dày, sần như da cóc, khi chín chuyển tím đen. Bơ sáp, bơ 034 vỏ thường nhẵn, giữ màu xanh hoặc chỉ ngả vàng, tím nhẹ khi chín.
- Cỡ trái: Hass trái nhỏ, cầm vừa lòng bàn tay. Bơ 034 trái dài, to; bơ Booth trái tròn hoặc hơi dài, nặng tay hơn hẳn.
- Thịt: Hass béo, đặc, gần như bơ thực vật, hợp ăn kiểu phết bánh, trộn salad. Bơ trong nước thường nhiều nước hơn, hợp xay sinh tố, dầm sữa theo khẩu vị Việt.
- Mùa: Bơ Việt chín rộ vào mùa mưa, khoảng giữa năm. Hass nhập có quanh năm vì các nước Nam bán cầu và Bắc bán cầu thay nhau thu hoạch.
- Cách chín: Hass hái lúc còn cứng, chín sau khi hái, vỏ đổi màu theo độ chín. Một số giống trong nước vỏ không đổi màu, phải bóp nhẹ ở cuống để đoán.
Không giống nào "ngon hơn" tuyệt đối. Người quen sinh tố bơ dầm sữa đặc thường thấy Hass hơi ngấy và nhỏ trái; người quen ăn bơ với bánh mì nướng thì thấy bơ nhiều nước bị nhão. Hai thứ khác nhau vì gốc chủng khác nhau, như bảng ở trên đã cho thấy.
Đưa giống bơ ngoại vào Việt Nam: luật nói gì ở mức nguyên lý
Cây giống, mắt ghép, hạt giống từ nước ngoài là vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật. Theo Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật 2013, lô hàng loại này khi qua cửa khẩu phải có giấy chứng nhận kiểm dịch của nước xuất và được cơ quan kiểm dịch Việt Nam kiểm tra. Lý do rất thực tế: bệnh thối rễ, virus và sâu hại theo cây con đi xa nhanh hơn bất kỳ cách lây nào khác, và bệnh đã vào vườn thì gần như không đuổi ra được.
Về giống, Luật Trồng trọt 2018 đặt nguyên tắc là giống cây trồng chính muốn sản xuất, buôn bán phải được công nhận lưu hành hoặc tự công bố lưu hành; giống chưa có thông tin trong cơ sở dữ liệu giống thì nhập về để nghiên cứu, khảo nghiệm, trưng bày phải xin phép. Bơ có thuộc nhóm "cây trồng chính" hay không, thủ tục cụ thể ra sao, bạn nên kiểm văn bản hiện hành và hỏi cơ quan chuyên ngành, vì các nghị định hướng dẫn đã được sửa nhiều lần.
Với người trồng nhỏ, điều rút ra đơn giản: mua cây ghép từ cơ sở có nguồn gốc rõ ràng thay vì nhờ người quen xách tay cành ghép trong vali. Cành ghép xách tay không qua kiểm dịch vừa vi phạm quy định, vừa là con đường cổ điển để một bệnh mới đổ bộ vào cả vùng trồng.
Có nên kỳ vọng bơ Hass "made in Việt Nam" không
Nhìn từ phía người tiêu dùng, bơ Hass trồng trong nước nếu có sẽ là hàng ít, theo mùa, và chất lượng tuỳ vườn. Trái có thể nhỏ hơn hoặc ít dầu hơn Hass của vùng gốc vì mùa trái đi qua mưa nhiều. Điều đó không làm trái kém an toàn, chỉ là đừng mong vị y hệt trái nhập.
Nhìn từ phía người trồng, Hass là một thí nghiệm dài hơi chứ chưa phải giống đại trà. Các giống tuyển chọn trong nước và nhóm Booth đã có hàng chục năm thích nghi, có thị trường quen. Ai muốn trồng Hass nên bắt đầu bằng vài cây xen trong vườn hiện có, ở độ cao và hướng dốc thoát nước tốt, theo dõi đủ vài mùa hoa trước khi mở rộng. Kỹ thuật trồng, bón, tưới cụ thể là chuyện của các trang chuyên về trồng trọt; ở đây chỉ nói vì sao giống này kén đất trời.
Bài học rộng hơn mà bơ Hass gợi ra là: một giống nổi tiếng thế giới không tự động hợp với đất mình. Giống mang theo cả ký ức khí hậu của quê gốc, và cây ngoại thành công ở Việt Nam thường là những cây có quê gốc giống khí hậu Việt Nam, hoặc đã được lai, chọn lại cho hợp.
Câu hỏi thường gặp
Trồng hạt bơ Hass mua ở siêu thị có ra cây bơ Hass không?
Không. Hạt là kết quả thụ phấn chéo nên cây mọc từ hạt mang tổ hợp gen mới, trái có thể khác hẳn trái mẹ và phải nhiều năm mới ra trái. Cây mọc từ hạt chỉ dùng làm gốc ghép hoặc trồng làm cảnh. Muốn có đúng giống Hass phải ghép mắt lấy từ cây Hass đã xác định giống.
Bơ Hass ăn có tốt hơn bơ Việt Nam không?
Hai loại khác nhau về độ béo và lượng nước chứ không phải giống này tốt, giống kia kém. Hass nhiều dầu, thịt đặc; bơ trong nước thường nhiều nước, vị nhẹ hơn. Nếu bạn đang ăn kiêng hay có bệnh cần kiểm soát chất béo, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về khẩu phần, thay vì chọn theo tên giống.
Vì sao bơ Hass chín vỏ đen còn bơ Việt vẫn xanh?
Vỏ Hass tích sắc tố tím đen khi trái chín, là đặc điểm di truyền của giống. Nhiều giống bơ trồng trong nước không có đặc điểm này nên vỏ vẫn xanh lúc chín. Vì vậy cách đoán độ chín cũng khác: Hass nhìn màu vỏ, bơ trong nước thường bóp nhẹ gần cuống hoặc lắc nghe hạt.
Bơ Hass trồng ở Việt Nam có bán ngoài chợ chưa?
Có một ít từ các vườn trồng thử ở vùng cao, nhưng sản lượng nhỏ và không đều qua các năm. Phần lớn trái Hass bày bán hiện nay vẫn là hàng nhập. Muốn biết trái mình mua từ đâu, bạn đọc dòng xuất xứ trên nhãn phụ hoặc hỏi người bán về nguồn nhập.
Có thể trồng một cây bơ Hass trong vườn nhà ở thành phố không?
Cây vẫn sống và lớn được ở nhiều nơi, nhưng ở vùng thấp nóng ẩm thì khả năng ra trái đều rất thấp, lại dễ chết vì thối rễ khi mưa dầm trên đất bí. Nếu chỉ trồng làm cây bóng mát, cây kỷ niệm thì không sao; nếu mong ăn trái, giống bơ trong nước hợp khí hậu hơn.
Mang cành ghép bơ từ nước ngoài về có bị giữ ở sân bay không?
Cành ghép, cây con, hạt giống là vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật. Mang về không có giấy chứng nhận kiểm dịch thì có thể bị giữ lại, tiêu huỷ và xử lý theo quy định. Bạn nên kiểm quy định hiện hành của cơ quan kiểm dịch thực vật trước chuyến đi thay vì thử may rủi.