Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ và nhiều nước châu Á đều có hệ thống chỉ dẫn địa lý (GI) riêng: một tên gắn với vùng được đăng ký với cơ quan nhà nước, kèm bộ tiêu chuẩn sản xuất, và chỉ người trong vùng làm đúng tiêu chuẩn mới được dùng. Nhật có dấu GI riêng in trên bao bì; Hàn và Ấn Độ quản lý tên qua cơ quan nông nghiệp hoặc sở hữu trí tuệ. Một số tên châu Á còn được đăng ký thêm ở EU dưới dạng PDO, PGI.
Với người Việt, đây là nhóm sản vật dễ gặp nhất: quà từ người thân ở Nhật, Hàn, hàng trên kệ siêu thị, món ăn trong nhà hàng. Hiểu cách các nước này bảo hộ tên giúp bạn biết "bò Kobe", "dưa Yubari" hay "trà Darjeeling" trên thực đơn và bao bì nghĩa là gì, và vì sao có hàng thật lẫn hàng chỉ mượn tên.
Nhật Bản: luật GI riêng cho nông sản từ năm 2015
Nhật có truyền thống đặc sản vùng rất mạnh, nhưng trong thời gian dài việc bảo vệ tên chủ yếu dựa vào nhãn hiệu tập thể của hợp tác xã hay hiệp hội. Cách này có điểm yếu: nhãn hiệu bảo vệ cái tên, nhưng không bắt buộc công bố tiêu chuẩn sản xuất cho người tiêu dùng biết, và việc chống hàng nhái phụ thuộc vào chủ nhãn hiệu tự kiện.
Năm 2014, Nhật ban hành luật bảo hộ tên nông sản, lâm sản, thuỷ sản và thực phẩm đặc thù, thường gọi là luật GI, có hiệu lực từ giữa năm 2015. Bộ Nông Lâm Thuỷ sản Nhật quản lý việc đăng ký. Tên được đăng ký phải có đặc tính gắn với vùng, có lịch sử sản xuất đủ dài, và một nhóm người sản xuất cam kết theo tiêu chuẩn. Nhà nước chịu trách nhiệm xử lý việc dùng tên sai, không để gánh nặng đó cho người sản xuất.
Rượu ở Nhật đi theo đường riêng: chỉ dẫn địa lý cho rượu sake, shochu, rượu vang do cơ quan thuế quản lý theo luật thuế rượu. Ví dụ, chữ "Nihonshu" (rượu sake Nhật) đã được bảo hộ như một GI, nghĩa là sake làm ngoài Nhật hoặc từ gạo không phải gạo Nhật không được gọi bằng tên này theo luật Nhật.
Dấu GI của Nhật và vài tên tiêu biểu
Dấu nhận biết. Sản phẩm đã đăng ký được in một biểu tượng GI riêng của Nhật, thiết kế với hình núi Phú Sĩ và mặt trời. Dấu này chỉ được dùng cho tên đã đăng ký và nhóm sản xuất đã được duyệt. Hàng xuất khẩu thường giữ dấu này cạnh nhãn phụ ở nước nhập.
Bò Kobe. Một trong những tên được đăng ký sớm. Bò Kobe là thịt của bò giống Tajima nuôi ở tỉnh Hyogo, đạt các tiêu chuẩn về phân hạng thịt do hiệp hội đặt ra. Không phải mọi bò Wagyu đều là bò Kobe; Wagyu là tên chung cho các giống bò Nhật, còn Kobe là một tên vùng hẹp với tiêu chuẩn riêng.
Dưa lưới Yubari. Dưa lưới trồng ở thành phố Yubari trên đảo Hokkaido, cũng nằm trong nhóm được đăng ký sớm. Dưa được lai tạo và trồng theo tiêu chuẩn của hợp tác xã địa phương, nổi tiếng trong văn hoá biếu quà của người Nhật.
Nhiều tên ít người Việt biết. Danh sách GI của Nhật có cả rau củ, trái cây, hải sản, đồ chế biến của các tỉnh. Bạn có thể tra danh sách trên trang của Bộ Nông Lâm Thuỷ sản Nhật, có bản tiếng Anh, khi muốn biết một tên trên món quà có được đăng ký hay không.
Hàn Quốc: hệ thống chỉ dẫn địa lý từ cuối thập niên 1990
Hàn Quốc đưa chỉ dẫn địa lý vào luật quản lý chất lượng nông sản từ cuối thập niên 1990. Tên đầu tiên được đăng ký thường được nhắc là trà xanh Boseong ở tỉnh Jeolla Nam, vùng đồi trà trồng thành bậc nổi tiếng. Sau đó danh sách mở rộng ra gạo, trái cây, tương ớt, hải sản và nhiều đặc sản của các địa phương.
Ở Hàn, bao bì sản phẩm GI thường có dấu chứng nhận của cơ quan quản lý chất lượng nông sản, kèm số đăng ký. Hệ thống được quản lý song song bởi cơ quan nông nghiệp và cơ quan sở hữu trí tuệ, với hai con đường đăng ký khác nhau, nên đôi khi một đặc sản có thể được bảo hộ theo một trong hai đường.
Sâm Hàn Quốc là sản vật có tên tuổi nhất nhưng thuộc một mảng riêng có quy định nghiêm ngặt và nhiều tranh luận về thật giả; trang này không viết về sâm, bạn có thể tìm ở các trang chuyên về sâm. Với các đặc sản khác, nguyên tắc đọc nhãn giống như với hàng Nhật: tên vùng, dấu chứng nhận, rồi nhãn phụ tiếng Việt.
So sánh nhanh cách bảo hộ tên vùng ở vài nước châu Á
Bảng dưới chỉ để hình dung khác biệt về cách tổ chức. Chi tiết luật thay đổi theo thời gian, khi cần chính xác bạn nên đọc nguồn chính thức của từng nước:
| Nước | Cơ quan chính | Dấu hiệu trên bao bì | Ví dụ tên vùng |
|---|---|---|---|
| Nhật Bản | Bộ Nông Lâm Thuỷ sản (nông sản); cơ quan thuế (rượu) | Biểu tượng GI riêng của Nhật | Bò Kobe, dưa Yubari |
| Hàn Quốc | Cơ quan quản lý chất lượng nông sản; cơ quan sở hữu trí tuệ | Dấu chứng nhận GI kèm số đăng ký | Trà xanh Boseong |
| Ấn Độ | Cơ quan đăng ký chỉ dẫn địa lý thuộc hệ thống sở hữu trí tuệ | Logo riêng của từng tên, ví dụ logo trà Darjeeling | Trà Darjeeling, gạo basmati |
| Campuchia | Cơ quan thương mại | Dấu của hiệp hội vùng | Tiêu Kampot |
Điểm chung: tất cả đều dựa trên ý tưởng tên vùng là tài sản chung của người sản xuất trong vùng làm đúng tiêu chuẩn. Điểm khác: mức độ công khai tiêu chuẩn, ai chịu trách nhiệm chống hàng nhái, và dấu hiệu có bắt buộc in trên bao bì hay không.
Những tên châu Á được bảo hộ thêm ở châu Âu
Một số tên vùng châu Á đã nộp đơn và được đăng ký trong hệ thống của EU. Khi đó sản phẩm có thể mang cả dấu của nước mình và con dấu PDO hoặc PGI của EU:
- Trà Darjeeling (Ấn Độ): là chỉ dẫn địa lý đầu tiên của Ấn Độ theo luật trong nước, sau đó được đăng ký ở EU. Hiệp hội trà vùng này có logo riêng hình người hái trà.
- Tiêu Kampot (Campuchia): được đăng ký PGI ở EU, là trường hợp tiêu biểu cho một đặc sản Đông Nam Á lấy lại danh tiếng nhờ bảo hộ tên.
- Gạo thơm Hom Mali vùng Thung Kula Rong-Hai (Thái Lan): được đăng ký ở EU cho gạo của một vùng cụ thể ở đông bắc Thái Lan.
- Các tên Trung Quốc: EU và Trung Quốc ký hiệp định bảo hộ chéo chỉ dẫn địa lý vào năm 2020, đợt đầu mỗi bên khoảng một trăm tên, gồm nhiều loại trà và đặc sản vùng.
- Tên Việt Nam: qua hiệp định EVFTA, một số chỉ dẫn địa lý của Việt Nam được bảo hộ ở EU; đó là chủ đề của trang nông sản Việt, ở đây chỉ nhắc để thấy cơ chế hai chiều.
Danh sách cập nhật theo thời gian. Khi cần biết một tên châu Á có được bảo hộ ở EU không, bạn tra cơ sở dữ liệu eAmbrosia.
Kiểm một món quà đặc sản Nhật, Hàn trước khi dùng hoặc tặng lại
Quà đặc sản từ Nhật, Hàn thường được gói rất đẹp, và chính bao bì đẹp khiến người nhận ít đọc kỹ. Bạn có thể đi qua các bước:
- Tìm tên sản phẩm bằng chữ Latinh hoặc nhờ người biết tiếng đọc tên vùng trên bao bì gốc.
- Tìm dấu GI của nước sản xuất. Với hàng Nhật, đó là biểu tượng GI riêng; với hàng Hàn, dấu chứng nhận kèm số đăng ký.
- Đọc hạn dùng và điều kiện bảo quản. Trái cây, thịt, hải sản tươi hư rất nhanh nếu không giữ lạnh đúng cách.
- Với hàng mua ở Việt Nam, đọc nhãn phụ tiếng Việt để biết đơn vị nhập khẩu và xuất xứ, đối chiếu với tên vùng.
- Với thực đơn nhà hàng ghi "bò Kobe", có thể hỏi nhà hàng về giấy chứng nhận nguồn gốc. Hiệp hội bò Kobe cấp giấy chứng nhận cho từng lô thịt hợp lệ.
Mang thịt, trái cây tươi từ nước ngoài về trong hành lý có quy định kiểm dịch riêng; danh mục khác của trang có bài chi tiết về chuyện này.
Vì sao hàng GI châu Á hay bị nhái và cách nghĩ cho tỉnh táo
Đặc sản Nhật, Hàn có giá trị biếu tặng cao, sản lượng nhỏ và người mua ở nước ngoài thường không đọc được chữ trên bao bì gốc. Ba điều đó tạo đất cho hàng mượn tên. Hình thức hay gặp là dùng tên chung để gợi tên vùng: "bò Wagyu" để gợi bò Kobe, "dưa lưới Nhật" để gợi dưa Yubari, "trà Ấn Độ" để gợi trà Darjeeling. Những cách gọi này không sai về mặt chữ, nhưng không phải là hàng mang tên vùng.
Cách nghĩ tỉnh táo là tách ba câu hỏi: hàng có đúng nước xuất xứ không, có đúng vùng mang tên không, và có dấu chứng nhận của hệ thống GI không. Một món có thể đúng nước nhưng không đúng vùng, đúng vùng nhưng không phải lô được chứng nhận. Mỗi câu trả lời có giá trị riêng, và người bán tử tế sẽ trả lời được cả ba.
Trang không đưa giá, nhưng nguyên lý về giá cũng tương tự hàng châu Âu: sản lượng bị giới hạn bởi vùng và tiêu chuẩn, chi phí chăm sóc cao, cộng thêm vận chuyển lạnh và thuế khi vào Việt Nam.
Nhãn hiệu tập thể và chỉ dẫn địa lý: hai công cụ hay bị lẫn
Nhãn hiệu tập thể thuộc về một tổ chức. Một hợp tác xã hay hiệp hội đăng ký một nhãn hiệu, và thành viên được dùng theo quy chế của tổ chức đó. Ở Nhật và Hàn, nhiều đặc sản vùng được bảo vệ bằng cách này trước khi có luật GI, và đến nay vẫn tồn tại song song.
Chỉ dẫn địa lý thuộc về vùng. Tên được bảo hộ không thuộc riêng tổ chức nào; mọi người sản xuất trong vùng làm đúng tiêu chuẩn đều có quyền dùng. Nhà nước, chứ không chỉ chủ nhãn hiệu, có trách nhiệm xử lý việc dùng sai.
Một sản phẩm có thể mang cả hai. Trên một hộp quà, bạn có thể thấy biểu tượng của hiệp hội vùng, dấu GI của nhà nước và nhãn hiệu của nhà sản xuất. Mỗi dấu có ý nghĩa riêng, không thay thế nhau.
Vì sao người mua nên phân biệt. Nhãn hiệu tập thể cho biết sản phẩm được một tổ chức bảo lãnh. Dấu GI cho biết thêm tiêu chuẩn đã được nhà nước thẩm định và công bố. Hiểu điều này giúp bạn không quá tin vào một logo đẹp nhưng không rõ ai đứng sau.
Câu hỏi thường gặp
Bò Wagyu và bò Kobe có giống nhau không?
Không. Wagyu là tên chung chỉ các giống bò Nhật và thịt của chúng, có thể nuôi ở nhiều nơi, kể cả ngoài Nhật. Bò Kobe là một tên vùng hẹp ở tỉnh Hyogo với tiêu chuẩn riêng về giống, nơi nuôi và phân hạng thịt.
Dấu GI của Nhật có bắt buộc in trên hàng xuất khẩu không?
Theo luật Nhật, dấu GI được dùng cho sản phẩm đã đăng ký và có quy định về việc dùng đúng cách. Khi hàng ra nước ngoài, việc giữ dấu còn tuỳ nhà xuất khẩu và quy định ghi nhãn của nước nhập, nên không phải hộp nào cũng thấy dấu rõ.
Trà Darjeeling bán ở Việt Nam có thật là từ vùng Darjeeling không?
Trà mang tên Darjeeling thật phải trồng và chế biến ở vùng đồi Darjeeling thuộc bang Tây Bengal. Hàng pha trộn với trà vùng khác rồi gọi là Darjeeling là vấn đề lâu năm, nên bạn nên tìm logo của hiệp hội trà vùng và đọc kỹ nhãn.
Hàn Quốc có dấu chung cho mọi sản phẩm GI không?
Có dấu chứng nhận chung của hệ thống quản lý chất lượng nông sản, thường đi kèm số đăng ký. Tuy vậy, cách trình bày có thể khác giữa các loại hàng, nên đọc số đăng ký và tên vùng là cách chắc chắn nhất.
Làm sao biết một tên châu Á có được bảo hộ ở Việt Nam không?
Một số tên được bảo hộ ở Việt Nam qua đăng ký trực tiếp hoặc qua hiệp định thương mại. Cơ quan sở hữu trí tuệ của Việt Nam công bố thông tin về các chỉ dẫn địa lý được bảo hộ; bạn nên tra cứu nguồn chính thức khi cần chắc chắn.