Trái cây tươi là vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật, nên mang từ nước ngoài về Việt Nam trong hành lý, kể cả chỉ vài quả, vẫn có thể bị giữ lại hoặc tiêu huỷ tại cửa khẩu. Lý do không nằm ở quả mà ở thứ có thể nằm trong quả: trứng và ấu trùng ruồi đục quả, sâu đục hạt, nấm bệnh trên vỏ. Quả đã sấy khô, làm mứt, đóng hộp hay ép thành nước đóng chai thì ít rủi ro hơn nhiều.
Nhiều người ngạc nhiên vì ở siêu thị Việt Nam vẫn bày cherry Mỹ, táo New Zealand, nho Úc, vậy sao tự mang vài quả lại khó. Câu trả lời là hàng nhập chính ngạch đi qua cả một chuỗi kiểm soát mà túi quả trong vali không có. Bài này giải thích vì sao quả tươi bị để ý, dạng quả nào nên mang thay thế, những phần đi kèm hay bị quên như cuống, lá, hạt, và cách xử lý nếu đã lỡ bỏ quả vào hành lý.
Vì sao quả tươi bị chặn còn quả sấy thì không
Ruồi đục quả là nhóm côn trùng gây hại được các cơ quan kiểm dịch trên thế giới để ý nhiều nhất. Con cái đẻ trứng xuyên qua vỏ quả; ấu trùng nở ra và sống trong thịt quả. Nhìn từ ngoài, quả vẫn lành lặn, có khi chỉ một chấm nhỏ khó thấy. Một vài loài, như ruồi đục quả Địa Trung Hải, ăn được rất nhiều loại quả khác nhau, nên một khi lọt vào vùng trồng mới thì khó trừ tận gốc. Ngoài ruồi đục quả còn có sâu đục hạt, rệp sáp, nấm và vi khuẩn bám trên vỏ, trên cuống.
Quả sấy khô đã mất phần lớn nước, quả đóng hộp đã qua nhiệt độ cao, mứt đã nấu với đường, nước ép đóng chai đã lọc và thanh trùng. Ở các dạng này, côn trùng và phần lớn mầm bệnh không còn sống để đi tiếp. Đó là lý do cơ quan kiểm dịch nhìn túi táo tươi khác hẳn túi táo sấy, dù cả hai đều là táo.
Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật 2013 là văn bản gốc của Việt Nam về chuyện này, kèm theo danh mục vật thể thuộc diện kiểm dịch và các thông tư hướng dẫn. Quả tươi, rau tươi, hạt giống, cây giống, củ giống đều nằm trong nhóm phải kiểm dịch khi nhập. Cách xử lý lượng nhỏ trong hành lý tuỳ văn bản hiện hành và cán bộ tại cửa khẩu, nên bạn cần kiểm lại trước chuyến đi thay vì dựa vào kinh nghiệm truyền miệng.
Cùng một loại quả, dạng nào ít rủi ro hơn
Bảng dưới xếp các dạng quả hay gặp trong hành lý theo mức rủi ro kiểm dịch. Đây là cách xếp để bạn tự chọn, không phải danh sách được phép hay bị cấm:
| Dạng quả | Ví dụ | Mức rủi ro | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Quả tươi nguyên | Táo, lê, cherry, nho, quýt, hồng, kiwi | Cao | Có thể chứa ấu trùng, nấm bệnh; dễ dập, chín nẫu trong vali |
| Quả tươi còn cành, lá, cuống dài | Quýt kèm lá, chùm nho kèm cành, hồng kèm tai | Cao hơn | Lá và cành là nơi trú của rệp, nấm |
| Quả cắt sẵn trong hộp nhựa | Hộp dưa, hộp dứa cắt | Cao | Vẫn là quả tươi, lại hỏng nhanh |
| Quả đông lạnh | Túi việt quất, dâu đông lạnh | Trung bình | Đông lạnh không chắc diệt hết sâu bệnh; khó giữ lạnh suốt chặng |
| Quả sấy, quả đông khô | Táo sấy, mận khô, nho khô, dâu đông khô | Thấp | Giữ nguyên bao bì có nhãn |
| Mứt, quả đóng hộp, nước ép đóng chai | Mứt cam, đào hộp, nước táo | Thấp | Chất lỏng phải để hành lý ký gửi |
Nếu bạn muốn mang vị của một vùng trồng nổi tiếng về cho người nhà, dạng chế biến của chính vùng đó thường là món quà vừa an toàn vừa bền: mứt quả làm theo cách địa phương, quả sấy, nước ép đóng chai của các nông trại trong vùng.
Tem, hộp đẹp, hoá đơn siêu thị không thay được giấy kiểm dịch
Tem dán trên quả. Tem nhỏ trên quả táo, quả kiwi là tem của nhà đóng gói hoặc mã giống, mã cách trồng dùng ở quầy thu ngân. Nó không phải dấu kiểm dịch.
Hộp quà in hình vườn cây. Hộp quà trái cây ở Nhật, Hàn Quốc rất đẹp và đắt, nhưng hộp đẹp không cho cơ quan kiểm dịch Việt Nam biết quả đến từ vườn nào, đã xử lý gì.
Hoá đơn siêu thị. Hoá đơn chứng minh bạn mua hợp pháp ở nước kia, giúp trả lời câu hỏi của hải quan, nhưng không thay được giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật.
Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật là gì. Đó là giấy do cơ quan bảo vệ thực vật của nước xuất khẩu cấp cho từng lô hàng thương mại, xác nhận lô quả đã được kiểm tra, xử lý theo yêu cầu của nước nhập. Hành khách mua vài quả ở chợ hầu như không bao giờ có giấy này.
Vì vậy quả nhập chính ngạch mới bày được trên kệ. Lô cherry hay táo ở siêu thị Việt Nam đã đi kèm giấy tờ, đã được kiểm tại cửa khẩu nhập. Vali của bạn đi đường tắt, nên không hưởng được kết quả của chuỗi kiểm soát ấy.
Những phần đi kèm hay bị quên trong vali
Nhiều người cẩn thận không mang quả tươi nhưng lại vô tình mang theo những thứ cùng nhóm rủi ro. Rà lại hành lý một lượt với danh sách này:
- Hạt giữ lại để trồng: hạt cherry, hạt bơ, hạt quả lạ ăn ở nước ngoài. Hạt giống là vật thể kiểm dịch, và giống nhập còn có quy định riêng theo Luật Trồng trọt 2018.
- Cành giâm, mắt ghép, củ hoa: món quà của người quen làm vườn bên kia, gói trong khăn ẩm. Đây là thứ cơ quan kiểm dịch để ý nhất.
- Lá gói, lá trang trí đi kèm hộp quà quả, hộp bánh.
- Đất bám trên giày đi bộ đường dài, trên đồ cắm trại, trên rễ cây cảnh nhỏ.
- Quả trong suất ăn trên máy bay: quả táo, quả quýt phát trên chuyến bay quốc tế cũng là quả tươi từ nước khác; ăn trên máy bay chứ đừng cất vào túi mang xuống.
- Rau thơm, ớt tươi, nấm tươi mua ở chợ nước ngoài để nấu thử món quê người.
Chuyện hạt giống và cây giống là bài học lớn ở nhiều nước. Không ít loài sâu bệnh, cỏ dại đã vượt biên giới trong túi áo của những người chỉ muốn trồng thử một cây lạ. Muốn trồng giống nước ngoài, con đường đúng là mua giống đã được nhập hợp pháp và có trong danh mục được phép sản xuất ở Việt Nam.
Nếu đã lỡ bỏ quả tươi vào hành lý
Không ít người chỉ nhớ ra lúc máy bay đã hạ cánh rằng trong túi còn mấy quả quýt mua ở ga tàu. Làm theo thứ tự này cho gọn:
- Nếu còn trên máy bay, ăn hết hoặc để lại cho tiếp viên thu cùng rác, thay vì mang xuống.
- Nếu đã ở khu nhận hành lý, đừng tìm cách giấu sâu hơn trong vali. Máy soi nhìn thấy quả khá rõ.
- Đi lối dành cho hành khách có hàng phải khai, hoặc chủ động nói với cán bộ khi được hỏi, lấy túi quả ra trước.
- Nghe hướng dẫn: thường là bỏ quả vào nơi thu gom để tiêu huỷ. Với vài quả, đây là cách nhanh nhất để đi tiếp.
- Nếu đó là quà có giá trị, hỏi rõ thủ tục kiểm dịch có làm được cho lượng nhỏ không, thời gian và chi phí ra sao, rồi tự quyết định.
Kinh nghiệm chung của người hay đi: mất mấy quả quýt không đáng gì so với cảm giác lo lắng suốt đoạn đường qua cửa khẩu. Lần sau, mua quả để ăn trong chuyến đi, và mua quả sấy hay mứt để làm quà mang về.
Kể cả không bị giữ, quả tươi trong vali vẫn dễ hỏng
Quả vẫn thở sau khi hái. Táo, lê, hồng, kiwi tiếp tục chín sau thu hoạch và nhả ra khí ethylene. Trong một túi kín nhét giữa quần áo, khí này đọng lại và làm các quả khác chín nhanh theo, nhất là quả mềm như hồng, kiwi. Sau một ngày đường, quả cứng lúc mua có thể đã nẫu.
Nhiệt độ lên xuống liên tục. Vali đi qua sảnh sân bay nóng, khoang hành lý mát, rồi băng chuyền và cốp xe giữa trưa ở Việt Nam. Mỗi lần chuyển từ lạnh sang nóng, hơi nước đọng trên vỏ quả, tạo điều kiện cho nấm mốc mọc ở chỗ dập.
Va đập và đè ép. Vali ký gửi bị xếp chồng, quăng lên băng chuyền. Cherry, nho, dâu dập ở chỗ tiếp xúc, chảy nước sang đồ khác. Quả lành trong hộp quà cứng cũng không tránh được rung lắc suốt chặng bay.
Chuỗi lạnh mà vali không có. Quả nhập chính ngạch đi trong container giữ nhiệt độ thấp ổn định, có khi kiểm soát cả thành phần khí, để làm chậm quá trình chín. Đó là lý do một quả táo nhập về sau nhiều tuần vẫn giòn, còn quả bạn tự mang sau hai ngày đã mềm.
Mùi lan sang đồ khác. Quả chín như dưa lưới, ổi, sầu riêng của các nước láng giềng toả mùi mạnh; trong vali đóng kín, mùi ám vào quần áo, đồ da. Một số hãng bay còn có quy định riêng với loại quả nặng mùi.
Muốn ăn quả ngoại ở nhà: dựa vào hàng nhập chính ngạch
Nếu điều bạn muốn là cho cả nhà nếm loại quả mình đã ăn ở nước ngoài, nhiều khi chỉ cần đợi đúng mùa ở Việt Nam. Mỗi loại quả từ mỗi nước muốn vào Việt Nam phải được cho phép riêng sau khi cơ quan bảo vệ thực vật đánh giá nguy cơ sâu bệnh; vì vậy có loại quả từ nước này đã có mặt lâu năm, loại khác thì chưa. Khi đã được phép, hàng về theo mùa thu hoạch của nước trồng, ví dụ quả của các nước Nam bán cầu thường về vào những tháng mà Bắc bán cầu đang trái vụ.
Quả nhập chính ngạch có nhãn phụ tiếng Việt ghi xuất xứ và đơn vị nhập khẩu, nên bạn biết mình đang mua quả của nước nào. Nó cũng đã đi trong container lạnh, giữ đúng nhiệt độ suốt hành trình, điều mà vali gần như không làm được. Muốn chọn quả cho ngon, bạn có thể đọc các bài về trái cây nhập theo mùa trong danh mục trái cây và hạt của trang.
Còn với vị quả ăn tại vườn, ngay dưới gốc cây ở nước bạn đến, thì không có cách nào mang về nguyên vẹn. Đó là một phần của chuyến đi, cứ ăn cho đã ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Mang vài quả táo, quýt từ Nhật, Hàn Quốc về Việt Nam có bị phạt không?
Thường gặp nhất là quả bị giữ lại để tiêu huỷ nếu bạn khai báo hoặc bị phát hiện. Mức xử lý cụ thể tuỳ quy định hiện hành và cách bạn khai báo. Khai thật và bỏ lại quả là cách ít phiền nhất; cố giấu mới là điều dễ dẫn tới rắc rối.
Hộp quả quà tặng đắt tiền mua ở Nhật có được mang về không?
Giá tiền và hộp đẹp không thay đổi bản chất quả tươi. Hộp quà quả vẫn thuộc diện kiểm dịch thực vật và dễ bị giữ như quả thường. Nếu muốn tặng người nhà, các sản phẩm làm từ quả như mứt, quả sấy, nước ép đóng chai là lựa chọn an toàn hơn.
Quả sấy, quả đông khô mua ở nước ngoài có cần khai báo không?
Quả sấy, quả đông khô đóng gói có nhãn thường thuộc nhóm ít rủi ro và với lượng dùng cá nhân thì ít khi gặp vấn đề. Giữ nguyên bao bì gốc để chứng minh dạng sản phẩm, và trả lời thật nếu được hỏi.
Mang hạt cherry, hạt bơ từ nước ngoài về để trồng có được không?
Hạt giống là vật thể kiểm dịch thực vật và giống cây nhập vào Việt Nam còn chịu quy định của Luật Trồng trọt 2018. Mang hạt về trồng thử là con đường dễ đưa sâu bệnh mới vào. Muốn trồng giống ngoại, nên mua giống đã được nhập hợp pháp.
Quả nhập khẩu ở siêu thị Việt Nam có an toàn hơn quả tự mang về không?
Về mặt kiểm dịch, quả nhập chính ngạch đã đi kèm giấy chứng nhận của nước xuất khẩu và được kiểm tại cửa khẩu Việt Nam, lại được giữ lạnh liên tục. Quả tự mang về không đi qua các bước này. Dù mua ở đâu, quả vẫn nên rửa sạch trước khi ăn.
Trái cây tươi có được mang lên máy bay đi nội địa trong Việt Nam không?
Quy định về chặng bay nội địa khác với chặng nhập cảnh, và vận chuyển một số nông sản giữa các vùng có thể chịu quy định kiểm dịch nội địa riêng. Bài này chỉ bàn chiều từ nước ngoài về; với chặng trong nước, hỏi hãng bay và kiểm quy định hiện hành.