Một tên gắn với vùng đất có thể ở một trong hai trạng thái: tên được bảo hộ, chỉ người trong vùng làm đúng quy tắc mới được dùng; hoặc tên chung, đã thành tên một kiểu sản phẩm mà ai cũng được dùng. Cùng một chữ có thể là tên bảo hộ ở nước này và tên chung ở nước khác. "Parmesan" là ví dụ rõ nhất: ở EU, đó là cách gọi gợi tới Parmigiano Reggiano nên bị hạn chế; ở Mỹ, đó là tên chung của phô mai cứng để bào.
Ở Việt Nam, câu hỏi này được trả lời phần lớn qua Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA), có hiệu lực từ năm 2020, trong đó Việt Nam cam kết bảo hộ một danh sách tên chỉ dẫn địa lý của EU. Bài này giải thích cách một tên trở thành tên chung, ba vụ tranh chấp tiêu biểu, và điều EVFTA thay đổi với người mua ở Việt Nam.
Làm sao một tên vùng trở thành tên chung
Một tên vùng thành tên chung khi người tiêu dùng không còn hiểu nó là nơi chốn, mà là kiểu sản phẩm. Quá trình này thường xảy ra khi người di cư mang công thức sang nước khác, làm sản phẩm theo cách quê nhà và giữ tên cũ. Qua vài thế hệ, ở nước mới cái tên chỉ còn nghĩa là "phô mai kiểu đó", "xúc xích kiểu đó". Cheddar là một ví dụ: tên làng ở Anh, nay là tên chung của một kiểu phô mai làm khắp thế giới, chỉ những phiên bản có tên ghép cụ thể mới được bảo hộ.
Luật EU xét tính chung của một tên bằng nhiều yếu tố: tình hình sản xuất ở các nước thành viên, nhận thức của người tiêu dùng, luật quốc gia, và việc tên đó có được dùng rộng rãi ngoài vùng gốc hay không. Một tên đã bị coi là chung thì không đăng ký bảo hộ được nữa.
Vì vậy, các nước có nhiều tên vùng như Pháp, Ý, Tây Ban Nha luôn cố bảo vệ tên càng sớm càng tốt, và đưa danh sách tên vào mọi hiệp định thương mại. Còn những nước có cộng đồng di cư lớn từ châu Âu như Mỹ, Canada, Úc thì thường coi nhiều tên là tên chung từ lâu, và đây là nguồn tranh chấp kéo dài.
Ba vụ tranh chấp nên biết
Feta. Hy Lạp đăng ký feta là tên được bảo hộ ở EU vào đầu thập niên 2000. Một số nước thành viên khác, vốn đã làm phô mai trắng ngâm muối và gọi là feta từ lâu, phản đối với lập luận feta là tên chung, vì chữ này không phải tên địa danh. Toà án Công lý châu Âu năm 2005 giữ việc bảo hộ, với lý do feta gắn chặt với Hy Lạp trong nhận thức người tiêu dùng và điều kiện sản xuất. Từ đó, trong EU chỉ phô mai Hy Lạp làm theo quy tắc mới được gọi là feta.
Parmesan. Trong một vụ kiện giữa Uỷ ban châu Âu và Đức, Toà án Công lý châu Âu năm 2008 kết luận việc dùng chữ "parmesan" cho phô mai không theo quy tắc Parmigiano Reggiano là sự gợi nhắc tới tên được bảo hộ. Từ đó trong EU, "parmesan" không được dùng tuỳ tiện. Ngoài EU, đặc biệt ở Mỹ, parmesan vẫn là tên chung.
Champagne. Pháp bảo vệ tên Champagne từ rất sớm, và tên này được nhắc trong nhiều hiệp ước quốc tế từ đầu thế kỷ 20. Ở EU, ngay cả cụm "méthode champenoise" cũng không được dùng cho rượu ngoài vùng; nhà sản xuất nơi khác phải ghi "phương pháp truyền thống". Ở Mỹ, một số nhà sản xuất đã dùng chữ champagne từ trước một thoả thuận rượu vang Mỹ và EU năm 2006 vẫn được tiếp tục trong điều kiện nhất định.
Một tên, hai trạng thái: vài ví dụ
Bảng dưới cho thấy cùng một chữ có thể được đối xử khác nhau. Tình trạng pháp lý ở mỗi nước thay đổi theo thời gian và hiệp định, nên đây chỉ là bức tranh khái quát:
| Tên quen | Phiên bản được bảo hộ ở EU | Phần nào được coi là chung |
|---|---|---|
| Parmesan | Parmigiano Reggiano (PDO) | Ở nhiều nước ngoài EU, "parmesan" là tên chung |
| Camembert | Camembert de Normandie (PDO) | "Camembert" một mình là tên kiểu phô mai |
| Brie | Brie de Meaux, Brie de Melun (PDO) | "Brie" một mình là tên kiểu phô mai |
| Gouda, Edam | Gouda Holland, Edam Holland (PGI) | "Gouda", "edam" một mình là tên chung |
| Mozzarella | Mozzarella di Bufala Campana (PDO) | "Mozzarella" là tên chung, có bản TSG cho cách làm |
| Cheddar | Một số tên ghép có vùng cụ thể | "Cheddar" là tên chung |
| Feta | Feta (PDO) | Trong EU không còn là tên chung; ngoài EU tuỳ nước |
Quy luật dễ nhớ: phần lớn thời gian, cái được bảo hộ là tên ghép đầy đủ có địa danh. Riêng một số tên như feta, champagne, Parmigiano Reggiano thì chính chữ đó đã được bảo hộ, và EU cố gắng mở rộng sự bảo hộ ấy ra các nước đối tác.
EVFTA và các tên châu Âu được bảo hộ ở Việt Nam
EVFTA được ký năm 2019 và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 8 năm 2020. Trong chương sở hữu trí tuệ, hai bên cam kết bảo hộ chéo các chỉ dẫn địa lý. Theo các tài liệu giới thiệu hiệp định của cơ quan nhà nước, phía Việt Nam bảo hộ 169 chỉ dẫn địa lý của EU, gồm rượu vang, rượu mạnh và thực phẩm; phía EU bảo hộ 39 chỉ dẫn địa lý của Việt Nam. Danh sách có thể được bổ sung theo cơ chế của hiệp định.
Theo danh sách được công bố, phía EU có nhiều tên người Việt quen: Champagne, Bordeaux, Cognac, Scotch Whisky, Parmigiano Reggiano, Prosciutto di Parma, Roquefort, Feta và nhiều tên khác. Với các tên này, ở Việt Nam, sản phẩm không đúng nguồn gốc và quy tắc không được dùng tên, kể cả kèm chữ "kiểu", "loại", "giả".
Hiệp định cũng có những điều khoản riêng cho một số tên. Có tên chỉ được bảo hộ ở dạng tên ghép, còn từng chữ thành phần vẫn được dùng như tên chung; có tên cho phép người đã dùng từ trước hiệp định tiếp tục trong điều kiện và thời hạn nhất định. Những chi tiết này nằm trong phụ lục của hiệp định và các văn bản hướng dẫn, nên khi cần chắc chắn về một tên cụ thể, bạn nên tra nguồn chính thức của cơ quan sở hữu trí tuệ Việt Nam và văn bản hiệp định.
EVFTA thay đổi gì với người mua ở Việt Nam
Từ góc người mua và người nhận quà, những điểm sau đáng biết:
- Thấy chữ "Champagne" trên một chai rượu bán ở Việt Nam, bạn có cơ sở pháp lý để kỳ vọng đó là rượu vùng Champagne. Rượu nổ nơi khác phải dùng tên khác, như vang nổ, crémant, cava, prosecco.
- Những cụm như "phô mai parmesan kiểu Ý" làm ở nước khác trở thành vấn đề nếu dùng tên đã được bảo hộ đầy đủ; người bán có trách nhiệm ghi đúng.
- Tên chung như mozzarella, camembert, brie vẫn được dùng; điều bạn cần đọc là phần tên ghép và con dấu.
- Người bán đúng luật sẽ ghi tên đầy đủ, xuất xứ, đơn vị nhập khẩu trên nhãn phụ tiếng Việt. Thiếu những thông tin đó là lý do để hỏi thêm.
- Việc xử lý vi phạm do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam thực hiện theo luật sở hữu trí tuệ và quy định về ghi nhãn. Người tiêu dùng có thể phản ánh khi thấy dấu hiệu nhãn sai.
Chiều ngược lại, 39 chỉ dẫn địa lý của Việt Nam được bảo hộ ở EU là chủ đề của các trang về nông sản Việt; ở đây chỉ nhắc để thấy hiệp định là cam kết hai chiều. Cơ chế bảo hộ chéo giúp tên của cả hai phía được tôn trọng trên thị trường của nhau mà không phải đăng ký lại từng tên.
Vì sao các bên tranh cãi mãi không dứt
Góc nhìn của vùng gốc. Với người làm Parmigiano Reggiano hay Champagne, tên là kết quả của nhiều thế hệ giữ quy tắc khắt khe. Để người khác dùng tên cho sản phẩm làm khác là hưởng lợi trên danh tiếng mà mình không xây.
Góc nhìn của nhà sản xuất nơi khác. Với người làm phô mai kiểu parmesan ở nước khác từ nhiều đời, tên đó là tên kiểu sản phẩm họ vẫn làm, và người mua của họ hiểu như vậy. Mất tên đồng nghĩa phải xây lại nhận diện từ đầu.
Góc nhìn của người tiêu dùng. Người mua cần thông tin rõ ràng: sản phẩm từ đâu, làm thế nào. Cả hai phía đều nói mình bảo vệ người tiêu dùng, chỉ khác ở chỗ cho rằng người mua hiểu chữ đó theo nghĩa nào.
Góc nhìn thương mại. Chỉ dẫn địa lý trở thành một phần trong đàm phán hiệp định, đổi lấy những nhượng bộ khác. Vì vậy cùng một tên có thể được xử lý khác nhau trong hiệp định với Canada, Nhật, Việt Nam hay Mỹ. Kết quả là bản đồ pháp lý của mỗi tên giống như một tấm chăn chắp vá: bảo hộ đầy đủ ở nơi này, chung ở nơi khác, có ngoại lệ ở nơi thứ ba.
Đọc tên trên nhãn để không nhầm tên chung với tên bảo hộ
Một quy trình ngắn cho mọi sản phẩm mang tên nghe như địa danh châu Âu:
- Đọc trọn cụm tên, kể cả phần địa danh đi kèm.
- Tìm con dấu PDO, PGI, hoặc chữ DOP, AOP, IGP, DOC trên nhãn gốc.
- Đối chiếu xuất xứ trên nhãn phụ tiếng Việt với địa danh trong tên.
- Nếu chỉ có tên chung như "camembert", "gouda", hiểu đó là kiểu sản phẩm, không phải cam kết về vùng.
- Nếu tên là tên đã được bảo hộ hoàn toàn như Champagne, Feta, Parmigiano Reggiano mà xuất xứ lại ở nước khác, đó là dấu hiệu nhãn sai cần cân nhắc.
Năm bước này không cần nhớ danh sách tên nào, chỉ cần thói quen đọc hết cụm tên và đọc nhãn phụ. Với những tên quan trọng, tra danh sách bảo hộ trên nguồn chính thức là cách chắc chắn nhất.
Một ví dụ giả định: bạn thấy hai gói phô mai cứng cạnh nhau, một gói ghi "Parmigiano Reggiano" kèm chữ DOP, xuất xứ Ý trên nhãn phụ; gói kia ghi "phô mai cứng kiểu Ý", xuất xứ một nước khác, không con dấu. Cả hai đều có thể là hàng hợp pháp nếu ghi nhãn trung thực. Khác biệt là gói đầu cam kết vùng và quy tắc, gói sau chỉ cam kết kiểu sản phẩm. Bạn chọn gói nào tuỳ món định làm, nhưng ít nhất bạn biết mình đang chọn giữa hai thứ khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Parmesan bán ở Việt Nam có phải là Parmigiano Reggiano không?
Không nhất thiết. Phô mai ghi "parmesan" có thể làm ở nhiều nước theo kiểu tương tự. Muốn đúng Parmigiano Reggiano, bạn tìm chính tên này trên nhãn, con dấu DOP và xuất xứ Ý trên nhãn phụ.
Rượu vang nổ ghi champagne mà làm ở nước khác có hợp pháp ở Việt Nam không?
Champagne nằm trong danh sách tên EU được bảo hộ theo EVFTA, nên về nguyên tắc rượu không từ vùng Champagne không được dùng tên này ở Việt Nam. Trường hợp cụ thể cần đối chiếu điều khoản chuyển tiếp và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Phô mai trắng ngâm muối làm ở Việt Nam có được gọi là feta không?
Feta là tên được bảo hộ trong danh sách EVFTA theo các tài liệu công bố. Nhà sản xuất trong nước nên dùng cách gọi khác như phô mai trắng ngâm muối và kiểm tra quy định cụ thể với cơ quan sở hữu trí tuệ.
Danh sách 169 tên châu Âu được bảo hộ ở Việt Nam tra ở đâu?
Danh sách nằm trong phụ lục của hiệp định EVFTA, và cơ quan sở hữu trí tuệ của Việt Nam công bố thông tin về các chỉ dẫn địa lý được bảo hộ. Bạn nên tra cứu nguồn chính thức thay vì các bản tóm tắt.
Tên chung có bao giờ trở lại thành tên bảo hộ không?
Trường hợp feta cho thấy một tên bị nhiều nước coi là chung vẫn có thể được bảo hộ nếu cơ quan có thẩm quyền và toà án chấp nhận lập luận về mối liên hệ với vùng gốc. Tuy vậy, điều này hiếm và thường đi kèm tranh chấp kéo dài.
EVFTA có làm hàng châu Âu ở Việt Nam đắt lên không?
Bảo hộ tên không trực tiếp quyết định giá. Giá phụ thuộc thuế, chi phí vận chuyển, phân phối và cung cầu. Phần thuế quan trong EVFTA được cắt giảm theo lộ trình riêng, là một chủ đề khác với chỉ dẫn địa lý.