Đặc sản Mỹ theo bang: hạnh nhân California, táo Washington, siro phong, bourbon

Đặc sản Mỹ gắn với từng bang: hạnh nhân, hạt dẻ cười, óc chó và rượu vang của California; táo, cherry của bang Washington; siro phong của Vermont; cà phê Kona và mắc ca của Hawaii; tôm hùm, việt quất dại của Maine; cá hồi, cua hoàng đế của Alaska; rượu bourbon của Kentucky; nam việt quất của Wisconsin, Massachusetts. Nhiều nhất trong số đó là nhóm hạt và trái cây, thứ người Việt hay nhận được trong thùng quà người thân gửi về.

Nước Mỹ rộng, có đủ vùng khí hậu từ băng giá Alaska đến nhiệt đới Hawaii, nên bài này đi theo vùng để thấy vì sao mỗi nơi nổi tiếng một sản vật, món nào nên ăn tại chỗ, món nào mang về hay gửi về Việt Nam được. Sâm Mỹ là sản vật lớn của bang Wisconsin nhưng mọi loại sâm do trang samquy viết riêng.

Một nước bằng cả châu lục: vì sao mỗi bang một sản vật

Nước Mỹ trải từ Đại Tây Dương sang Thái Bình Dương, cộng thêm Alaska ở vùng cận Bắc Cực và quần đảo Hawaii giữa Thái Bình Dương. Vùng Trung Tây phẳng, đất đen, là vựa ngô, đậu tương, lúa mì; bờ tây có California nắng khô kiểu Địa Trung Hải, rất hợp hạt và nho; tây bắc mát, nhiều nước từ núi tuyết; đông bắc lạnh, rừng phong; miền nam nóng ẩm.

Nông nghiệp Mỹ là nông nghiệp quy mô lớn, cơ giới hoá cao, nên nhiều sản vật Mỹ nổi tiếng vì sản lượng và độ đồng đều hơn là vì nghề thủ công. Nhưng song song vẫn có những sản vật mang dấu vùng rõ: siro phong nấu từ nhựa cây mùa xuân ở New England, cà phê trồng trên sườn núi lửa Hawaii, bourbon ủ trong thùng gỗ ở Kentucky. Mỹ bảo vệ những cái tên này chủ yếu qua nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận, khác với hệ chỉ dẫn địa lý kiểu châu Âu.

Nhiều món ăn Mỹ lại là sản phẩm của người nhập cư: bánh pizza kiểu New York, bánh mì bagel, món Tex-Mex ở biên giới với Mexico, món Cajun, Creole ở Louisiana với gốc Pháp, Tây Phi, Tây Ban Nha. Hiểu điều này để thấy "đặc sản Mỹ" không chỉ là nông sản, mà còn là cách các cộng đồng mang bếp quê hương tới đất mới rồi biến đổi.

California và bờ tây: vựa hạt, trái cây và rượu vang

California là bang nông nghiệp lớn nhất nước Mỹ, nhờ thung lũng Trung tâm (Central Valley) rộng, nắng nhiều, mùa hè khô, có hệ thống tưới lấy nước từ núi tuyết. Bảng dưới gom những sản vật bờ tây người Việt hay gặp.

Phần lớn hạnh nhân, hạt dẻ cười, óc chó bán ở siêu thị Việt Nam có nguồn từ California. Hạt khô đã rang, đóng gói kín là món dễ nhất để người thân gửi về hoặc mang theo. Người dị ứng hạt cây, nhất là trẻ nhỏ, cần cẩn trọng; phần chọn và giữ hạt ở nhà có ở danh mục trái cây và hạt.

Đông bắc và Ngũ Đại Hồ: siro phong, nam việt quất, tôm hùm

Siro phong Vermont. Đầu xuân, khi đêm còn dưới không độ mà ngày ấm lên, nhựa cây phong đường chảy mạnh. Người ta khoan lỗ nhỏ lấy nhựa, đun cô rất lâu để thành siro; cần nhiều chục lít nhựa cho một lít siro. Vermont là bang làm siro phong nhiều nhất Mỹ, còn tỉnh Quebec của Canada láng giềng mới là vùng lớn nhất thế giới. Siro được phân hạng theo màu và vị, từ vàng nhạt vị thanh đến sẫm vị đậm.

Nam việt quất (cranberry). Trồng trên những ruộng cát trũng, mùa thu hoạch người ta cho nước ngập ruộng để trái nổi lên rồi gom lại. Wisconsin và Massachusetts là hai bang trồng nhiều. Trái chua chát, ít ăn tươi, chủ yếu làm nước ép, sấy khô, sốt ăn kèm gà tây dịp Lễ Tạ ơn.

Tôm hùm Maine, việt quất dại. Nước lạnh vùng Vịnh Maine là nơi đánh bắt tôm hùm Mỹ; bánh mì kẹp thịt tôm hùm là món của các bến cảng đông bắc. Maine còn có việt quất dại mọc thấp trên đồi đất chua, trái nhỏ, vị đậm hơn việt quất trồng.

Phô mai Wisconsin. Wisconsin tự gọi mình là "xứ sữa của nước Mỹ", với truyền thống làm phô mai từ người nhập cư Đức, Thuỵ Sĩ, Scandinavia. Phô mai Cheddar, Colby và nhiều loại khác là sản vật bang này.

Miền nam và Kentucky: thịt nướng, đào Georgia, bourbon

Miền nam nước Mỹ có văn hoá thịt nướng (barbecue) rất mạnh, và mỗi vùng một kiểu: Texas nướng ức bò hun khói nhiều giờ với gia vị đơn giản; Bắc và Nam Carolina nướng thịt heo, dùng sốt giấm hoặc sốt mù tạt; Memphis nổi tiếng sườn heo xoa gia vị khô; Kansas City dùng sốt cà chua ngọt sánh. Đây là món chỉ có thể thưởng thức tại chỗ.

Georgia mang biệt danh "bang Đào" vì nghề trồng đào lâu đời, dù về sản lượng California mới là bang trồng đào nhiều nhất. Georgia cùng Texas cũng là vùng hồ đào (pecan), loại hạt bản địa của Bắc Mỹ, dùng làm bánh pecan pie. Florida thì gắn với cam, chủ yếu để ép nước.

Bourbon là whisky Mỹ; theo quy định liên bang, bourbon phải làm tại Mỹ, từ hỗn hợp ngũ cốc có ít nhất 51% ngô, và ủ trong thùng gỗ sồi mới đã đốt cháy mặt trong. Phần lớn bourbon được làm ở Kentucky, nơi có nước suối chảy qua đá vôi. Tennessee whiskey bên cạnh có thêm bước lọc qua than gỗ phong. Trang không cổ xuý uống rượu; người dưới 18 tuổi không uống, đã uống rượu bia không lái xe theo tinh thần Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia năm 2019. Rượu mang về có định mức hành lý miễn thuế, cần kiểm quy định hiện hành.

Hawaii và Alaska: hai bang ngoài lục địa

Cà phê Kona. Trồng trên sườn núi lửa Hualalai và Mauna Loa ở vùng Kona, đảo Hawaii, nơi buổi sáng nắng, buổi chiều mây che, đất núi lửa thoát nước tốt. Sản lượng nhỏ, công thu hái và chi phí lao động ở Mỹ cao, nên cà phê Kona thuộc nhóm đắt. Trên thị trường có loại "Kona blend" chỉ trộn một phần hạt Kona, nên đọc kỹ tỷ lệ trên nhãn. Phần chuyên sâu có ở danh mục trà, cà phê và ca cao.

Mắc ca và dứa Hawaii. Cây mắc ca gốc Úc được trồng thành vườn thương mại lớn đầu tiên ở Hawaii; mắc ca phủ sô cô la là món quà quen của quần đảo. Dứa từng là cây trồng công nghiệp lớn của Hawaii, nay chủ yếu phục vụ trong nước.

Cá hồi và cua Alaska. Sông và biển lạnh của Alaska là nơi sinh sản của nhiều loài cá hồi tự nhiên (cá hồi đỏ, cá hồi vua, cá hồi bạc) và vùng đánh bắt cua hoàng đế. Cá hồi tự nhiên thịt chắc, màu đậm hơn cá hồi nuôi. Mùa cá hồi về sông vào mùa hè.

Ăn tại chỗ hay mang về. Hải sản tươi, đông lạnh không phải món nên tự xách về Việt Nam vì thuộc diện kiểm dịch và khó giữ lạnh. Cá hồi hun khói, đóng hộp có nhãn dễ hơn, nhưng vẫn là sản phẩm động vật nên kiểm quy định hiện hành trước.

Lễ Tạ ơn và những thực phẩm gốc bản địa Bắc Mỹ

Bữa ăn Lễ Tạ ơn cuối tháng 11 là dịp thấy rõ nhất các thực phẩm vốn có ở Bắc Mỹ từ trước khi người châu Âu đến: gà tây (loài gia cầm bản địa của châu Mỹ), nam việt quất, bí ngô, ngô, khoai lang, hồ đào. Nhiều món trong số đó là tri thức của các cộng đồng thổ dân: họ trồng ngô, đậu, bí xen nhau trên cùng luống, nấu nhựa cây phong thành đường, thu hái trái cây dại.

Lúa dại (wild rice) ở vùng hồ phía bắc như Minnesota là một ví dụ: thực chất là hạt của một loài cỏ mọc dưới nước, khác cây lúa gạo, hạt dài, đen bóng, nấu lâu, vị như hạt rang. Theo cách truyền thống của các cộng đồng bản địa, người ta chèo xuồng vào bãi lúa, dùng que gõ nhẹ cho hạt rụng vào lòng xuồng. Ngày nay có cả lúa dại trồng trên ruộng, rẻ hơn, nên trên bao bì hay phân biệt loại thu hái tự nhiên với loại trồng.

Biết lớp gốc này giúp bạn đọc quà từ Mỹ khác đi: túi nam việt quất sấy, hộp siro phong, gói lúa dại, hồ đào không chỉ là hàng siêu thị mà mang câu chuyện của vùng đất. Nhóm hàng khô này cũng dễ gửi về hơn đồ tươi.

Thùng quà từ Mỹ gửi về: món nên gửi, món nên tránh

Nhiều gia đình Việt nhận quà thực phẩm từ người thân ở Mỹ qua bưu điện, dịch vụ gửi hàng hoặc người quen xách tay. Danh sách dưới đây là nguyên lý chung; quy định cụ thể về hàng gửi và hành lý có thể thay đổi, nên kiểm thông tin hiện hành của hải quan và đơn vị vận chuyển.

• Nên gửi: hạt khô đã rang đóng gói kín, trái cây sấy, sô cô la, kẹo, bánh quy, siro phong đóng chai nhựa, cà phê đã rang, yến mạch, ngũ cốc đóng hộp.
• Cần xem quy định: sữa bột, thực phẩm chức năng, đồ hộp có thịt, cá hun khói, rượu; nhóm này có thể cần giấy tờ hoặc có giới hạn.
• Nên tránh: trái cây tươi, thịt, hải sản tươi, trứng, hạt giống, cây giống.
• Đóng gói: giữ nguyên bao bì gốc có nhãn tiếng Anh, ghi rõ danh sách hàng và giá trị trên tờ khai, không giấu hàng trong hàng.
• Khi nhận: kiểm hạn dùng từng món; hàng hạt đã mở nên cất hộp kín nơi mát vì dễ ôi.

Thực phẩm chức năng, thuốc trong thùng quà là chuyện khác hẳn đặc sản và có quy định riêng; không dùng thay thuốc, hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng. Chi tiết về gửi quà thực phẩm có ở danh mục sản vật ngoại khi vào Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Đi Mỹ nên mua đặc sản gì làm quà?

Hạt hạnh nhân, hạt dẻ cười, óc chó đã rang đóng gói, siro phong, cà phê rang xay, sô cô la phủ mắc ca từ Hawaii, trái cây sấy như nam việt quất, việt quất, mận khô là những món gọn, để lâu. Chọn loại có nhãn ghi rõ nơi sản xuất nếu muốn quà mang dấu vùng.

Siro phong thật và siro "hương phong" khác nhau thế nào?

Siro phong thật chỉ có một thành phần là nhựa cây phong cô đặc. Siro kiểu bánh kếp bán rẻ thường là siro đường ngô có thêm hương liệu và phẩm màu. Đọc bảng thành phần là cách phân biệt nhanh nhất; siro thật thường ghi rõ hạng màu và vị.

Bourbon khác whisky Scotland thế nào?

Bourbon làm tại Mỹ, ngũ cốc chính là ngô, ủ trong thùng sồi mới đốt cháy mặt trong, nên thường ngọt và có mùi vani, caramel. Whisky Scotland thường làm từ lúa mạch, nhiều loại ủ trong thùng đã qua sử dụng, có loại sấy mạch nha bằng than bùn tạo mùi khói. Đây là đồ uống có cồn, không cổ xuý uống.

Hạnh nhân Mỹ có phải đều từ California?

Phần lớn hạnh nhân của Mỹ và cả thế giới đến từ California, vì vậy hạnh nhân nhập khẩu từ Mỹ bán ở Việt Nam gần như đều có nguồn từ bang này. Nhãn phụ tiếng Việt sẽ ghi nước xuất xứ và nhà nhập khẩu; một số bao bì gốc có ghi thêm vùng trồng.

Có nên nhờ người thân gửi cherry Mỹ về không?

Cherry tươi thuộc nhóm phải kiểm dịch thực vật, gửi qua đường quà biếu cá nhân dễ bị giữ và dễ hỏng vì cần chuỗi lạnh. Cherry Mỹ được nhập chính ngạch vào Việt Nam theo mùa hè Bắc bán cầu; mua trong nước có nhãn phụ là cách thuận tiện hơn.

Món ăn tiêu biểu nên thử khi tới Mỹ là gì?

Tuỳ vùng: thịt nướng hun khói ở Texas và các bang miền nam, bánh mì tôm hùm ở Maine, cá hồi ở Alaska và vùng tây bắc, món Cajun ở Louisiana, bánh pizza kiểu New York, cà phê Kona tại Hawaii. Ăn đúng nơi gốc giúp bạn hiểu vì sao món ấy thuộc về vùng đó.