Đặc sản Úc và New Zealand gồm hạt mắc ca (cây bản địa của Úc), mật ong Manuka của New Zealand, trái kiwi, thịt cừu và bò nuôi trên đồng cỏ, bơ sữa, rượu vang các vùng như Barossa, Margaret River, Marlborough, cùng sản vật của đảo Tasmania như cherry, hàu, mật ong cây leatherwood. Hai nước ở Nam bán cầu, mùa ngược với Việt Nam, nên trái cây của họ thường chín đúng lúc miền Bắc Việt Nam vào đông.
Hai nước cũng nổi tiếng về chính sách an toàn sinh học rất nghiêm: khi nhập cảnh Úc, New Zealand, bạn phải khai báo thực phẩm mang theo. Bài này đi qua các sản vật tiêu biểu, giải thích vì sao chúng gắn với vùng đất này, và món nào mang về Việt Nam được.
Lục địa khô và hai hòn đảo xanh: điều kiện làm nên sản vật
Úc là lục địa rộng, phần lớn khô hạn; nông nghiệp tập trung ở dải ven biển phía đông, đông nam và tây nam, nơi có mưa. Đất rộng cho phép chăn nuôi bò, cừu quy mô lớn trên đồng cỏ, và trồng nho, lúa mì, trái cây ở những vùng có hệ thống tưới. Khí hậu trải từ nhiệt đới ở Queensland phía bắc đến ôn đới mát ở Tasmania phía nam, nên một nước có thể trồng cả xoài lẫn táo, cherry.
New Zealand là hai hòn đảo chính, mưa đều, đồng cỏ xanh quanh năm ở nhiều vùng, rất hợp nuôi bò sữa và cừu thả đồng. Vì cỏ mọc gần như cả năm, phần lớn gia súc ăn cỏ ngoài trời thay vì nuôi chuồng; điều này để lại dấu ấn trên vị bơ, sữa, thịt. New Zealand là một trong những nước xuất khẩu sản phẩm sữa lớn nhất thế giới.
Cả hai nước cách xa các lục địa khác hàng nghìn cây số, nhiều loài động thực vật chỉ có ở đó. Họ bảo vệ sự cách biệt này bằng kiểm soát an toàn sinh học: thực phẩm, hạt, cây, đồ gỗ, giày dính đất đều phải khai báo khi nhập cảnh, khai thiếu có thể bị phạt. Người Việt đi Úc, New Zealand nên nhớ chiều này trước, chứ không chỉ chiều mang quà về.
Hạt mắc ca và thực phẩm bản địa của Úc
Mắc ca là cây bản địa của Úc. Cây mắc ca mọc tự nhiên trong rừng mưa cận nhiệt đới vùng Queensland và New South Wales. Người bản địa đã ăn loại hạt này từ rất lâu; vườn thương mại quy mô lớn đầu tiên lại được phát triển ở Hawaii, rồi mới trở lại Úc. Ngày nay Úc và Nam Phi là hai nước trồng mắc ca lớn, và Việt Nam cũng trồng mắc ca ở Tây Nguyên; câu chuyện cây mắc ca ở Việt Nam có ở danh mục cây con ngoại đang trồng ở Việt Nam.
Vì sao mắc ca đắt. Vỏ hạt rất cứng, phải có máy tách riêng; cây cần nhiều năm mới cho hạt ổn định; hạt nhiều dầu nên dễ ôi nếu bảo quản kém. Giá cao đến từ chi phí trồng, tách vỏ, phân loại và giữ chất lượng, không chỉ vì tên nước.
Thực phẩm bản địa (bush food). Chanh ngón tay (finger lime) có tép tròn như trứng cá, lá chanh myrtle thơm mùi chanh, hạt keo wattleseed rang có mùi cà phê sô cô la, mận Kakadu. Đây là tri thức lâu đời của các cộng đồng thổ dân Úc, gần đây mới được các bếp ăn hiện đại dùng nhiều. Khi mua, chọn sản phẩm có ghi nguồn gốc và cách hợp tác với cộng đồng bản địa nếu có.
Bánh và đồ ngọt quen. Bánh lamington (bánh bông lan phủ sô cô la và dừa), bánh quy ANZAC làm từ yến mạch, dừa, siro đường. Pavlova, bánh trứng đánh bông giòn ngoài mềm trong, là món mà Úc và New Zealand vẫn tranh luận ai là quê gốc.
Mật ong Manuka và các loại mật đơn hoa
Manuka là tên tiếng Maori của cây Leptospermum scoparium, cây bụi mọc nhiều ở New Zealand. Mật ong ong lấy từ hoa manuka có màu sẫm, sánh, vị hơi đắng, và chứa hợp chất methylglyoxal (MGO). New Zealand xây dựng tiêu chuẩn riêng để xác định thế nào là mật manuka đơn hoa và đa hoa, dựa trên các chất đánh dấu hoá học và phấn hoa. Trên nhãn bạn sẽ thấy các chỉ số như UMF hay MGO; cách đọc từng chỉ số có ở danh mục mật ong, nấm và thực phẩm quý.
Úc cũng có các loài Leptospermum và sản xuất mật cùng loại, nên giữa hai nước từng có tranh chấp về quyền dùng chữ "Manuka". Đây là ví dụ điển hình cho câu hỏi tên một sản vật thuộc về vùng nào. Ngoài manuka, Tasmania có mật ong cây leatherwood, một loài cây chỉ mọc trên đảo, mùi hoa rất riêng; New Zealand có mật cỏ ba lá, mật hoa rewarewa.
Trang không nói mật ong Manuka chữa bệnh và không đưa liều dùng. Mật ong không dùng cho trẻ dưới 1 tuổi; người có bệnh tiểu đường, phụ nữ mang thai nên hỏi bác sĩ. Mật ong nước ngoài khi mang vào Việt Nam là sản phẩm có nguồn gốc động vật, nên kiểm quy định hiện hành về hành lý trước chuyến đi.
Kiwi, bơ sữa và thịt: bảng tóm tắt sản vật đồng cỏ
Bảng dưới gom các sản vật nông nghiệp tiêu biểu, nói vì sao vùng đó làm ra và nên mua về hay ăn tại chỗ.
| Sản vật | Nước, vùng | Vì sao nổi tiếng | Mua về hay ăn tại chỗ |
|---|---|---|---|
| Kiwi xanh, kiwi vàng | New Zealand, nhiều nhất vùng Bay of Plenty | Cây gốc từ Trung Quốc, hạt giống tới New Zealand năm 1904; người New Zealand chọn giống, phát triển thành ngành xuất khẩu và đặt tên "kiwifruit" để bán ra thế giới | Trái tươi vướng kiểm dịch; mua kiwi nhập chính ngạch ở Việt Nam |
| Thịt cừu | New Zealand, Úc | Cừu thả đồng cỏ, thịt cừu non mềm, ít mùi hơn cừu già | Ăn tại chỗ; thịt không tự xách |
| Bò ăn cỏ, bò Wagyu Úc | Úc (Queensland, New South Wales, Victoria) | Đàn bò lớn, đồng cỏ rộng; Wagyu Úc thường là bò lai hoặc thuần nuôi ở Úc, khác Wagyu Nhật | Ăn tại chỗ |
| Bơ, sữa bột, phô mai | New Zealand, Úc | Bò ăn cỏ quanh năm, bơ màu vàng đậm | Đồ sữa có quy định riêng; kiểm trước khi mang |
| Hàu, tôm hùm đá, cá hồi | Tasmania, Nam Úc, New Zealand | Nước lạnh sạch | Ăn tại chỗ |
Màu vàng đậm của bơ đồng cỏ đến từ sắc tố beta-carotene trong cỏ tươi mà bò ăn; bò ăn thức ăn hạt trong chuồng cho bơ nhạt màu hơn. Đây là một ví dụ dễ thấy về chuyện vùng đất và cách nuôi in dấu lên sản phẩm.
Rượu vang hai nước: Shiraz Barossa, Sauvignon Blanc Marlborough
Úc có nhiều vùng vang: Barossa Valley ở Nam Úc gắn với nho Shiraz cho vang đỏ đậm, có những gốc nho rất già; Hunter Valley ở New South Wales nổi tiếng vang trắng Semillon; Margaret River ở Tây Úc có khí hậu chịu ảnh hưởng biển, nổi với Cabernet Sauvignon và Chardonnay; Yarra Valley ở Victoria mát hơn, hợp Pinot Noir.
New Zealand nhỏ hơn nhiều nhưng có một cái tên vươn ra thế giới: vang trắng Sauvignon Blanc vùng Marlborough ở đầu bắc đảo Nam, nhiều nắng, đêm mát, cho vang có mùi chanh dây, cỏ xanh. Central Otago, vùng trồng nho ở cực nam, mát và khô, chuyên Pinot Noir.
Vang Úc, New Zealand thuộc nhóm "Tân Thế giới": nhãn thường ghi tên giống nho nổi bật hơn tên vùng, ngược với thói quen của Pháp, Ý. Trang không cổ xuý uống rượu; người dưới 18 tuổi không uống, đã uống rượu bia không lái xe theo tinh thần Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia năm 2019. Rượu mang về có định mức hành lý miễn thuế, kiểm quy định hiện hành của hải quan. Phần đọc nhãn chai có ở danh mục rượu vang và đồ uống mang tên vùng.
Tasmania: hòn đảo mát của Úc
Vì sao Tasmania khác phần còn lại của Úc. Đảo nằm xa về phía nam, đón gió tây từ Nam Đại Dương, mát và mưa nhiều hơn lục địa. Không khí sạch, nước sạch, đất nông nghiệp tập trung ở các thung lũng; khí hậu này gần với miền ôn đới châu Âu hơn là với vùng nắng nóng của Úc.
Táo, cherry và quả mọng. Tasmania từng được gọi là "Đảo Táo" vì nghề trồng táo lâu đời. Ngày nay đảo còn trồng cherry, việt quất, mâm xôi; cherry Tasmania chín muộn hơn vùng lục địa nhờ khí hậu mát.
Hải sản nước lạnh. Hàu, bào ngư, tôm hùm đá và cá hồi nuôi trong các vịnh nước lạnh là sản vật biển quen của Tasmania. Đây là nhóm nên ăn tại chỗ, ở các chợ và quán ven bến.
Truffle đen, oải hương và rượu mạnh. Tasmania là nơi đầu tiên ở Úc trồng thành công nấm truffle đen trên rễ cây sồi, cây phỉ; đảo còn có những cánh đồng oải hương và các xưởng chưng cất whisky nhỏ. Những sản phẩm này cho thấy một vùng đất có thể "học" làm sản vật vốn của châu Âu khi điều kiện tự nhiên phù hợp.
Mật ong leatherwood. Mật lấy từ hoa của cây leatherwood mọc trong rừng mưa phía tây đảo, chỉ có ở Tasmania; hương mạnh, hơi cay, là quà đặc trưng. Như mọi loại mật, không dùng cho trẻ dưới 1 tuổi.
Đi Úc, New Zealand nên mua gì mang về
Gom theo mức dễ khi qua cửa khẩu Việt Nam. Quy định có thể thay đổi, nên kiểm thông tin hiện hành trước chuyến bay.
- Dễ: hạt mắc ca đã rang hoặc đã tách vỏ đóng gói kín, bánh quy ANZAC, sô cô la, kẹo đóng hộp, trà, gia vị bản địa đóng lọ (lá chanh myrtle khô, hạt keo rang).
- Cần kiểm quy định: mật ong Manuka và các loại mật ong (sản phẩm có nguồn gốc động vật), sữa bột, phô mai, rượu vang.
- Không nên tự mang: kiwi, cherry, táo tươi, thịt, hải sản tươi, hạt giống, cây giống; nhóm này cần giấy kiểm dịch.
- Chiều đi: khi nhập cảnh Úc, New Zealand, khai báo đầy đủ thực phẩm mang theo (kể cả quà Việt như mứt, khô bò, bánh), vì hai nước kiểm soát an toàn sinh học rất nghiêm.
- Mua ở đâu: chợ nông sản cuối tuần (farmers market) ở các thành phố và vùng nông thôn thường có hàng của chính người làm ra; cửa hàng sân bay tiện nhưng ít lựa chọn vùng.
Hạt mắc ca mua về nên cất trong hộp kín, nơi mát hoặc ngăn mát tủ lạnh vì nhiều dầu, dễ ôi khi để nóng. Người dị ứng hạt cây, nhất là trẻ nhỏ, cần cẩn trọng và hỏi bác sĩ khi nghi dị ứng.
Câu hỏi thường gặp
Mắc ca Úc khác mắc ca trồng ở Việt Nam thế nào?
Cùng là cây mắc ca, khác nhau ở giống, tuổi vườn, khí hậu, cách thu hái, sấy và tách vỏ. Chất lượng một túi hạt phụ thuộc nhiều vào độ tươi và bảo quản hơn là tên nước. Đọc nhãn để biết nước xuất xứ, ngày đóng gói và hạn dùng.
Khi đi Úc có được mang đồ ăn Việt theo không?
Nhiều món được mang nhưng phải khai báo khi nhập cảnh; nhân viên kiểm tra sẽ quyết định cho vào hay giữ lại. Thịt, trứng, sữa chưa chế biến, hạt giống, trái tươi thường bị giữ. Khai báo đầy đủ là cách tránh bị phạt; xem hướng dẫn hiện hành của cơ quan an toàn sinh học nước đó.
Mật ong Manuka có phải chỉ của New Zealand?
Manuka là tên tiếng Maori của một loài cây mọc nhiều ở New Zealand, nhưng Úc cũng có các loài cây cùng chi và sản xuất mật tương tự, nên quyền dùng tên từng bị tranh chấp. New Zealand có tiêu chuẩn riêng để xác định mật manuka; trên nhãn hãy xem nước xuất xứ và chỉ số được ghi.
Vì sao kiwi gọi là kiwi?
Cây kiwi có gốc từ Trung Quốc, từng được gọi là "Chinese gooseberry". Khi New Zealand phát triển thành ngành xuất khẩu, người ta đổi tên thành kiwifruit, theo tên loài chim biểu tượng của New Zealand, để bán ra thế giới. Từ đó tên kiwi gắn với New Zealand.
Mua quà Úc cho người lớn tuổi nên chọn gì?
Hạt mắc ca đã tách vỏ, trà, bánh quy yến mạch, mật ong đóng lọ có nhãn là những món nhẹ, dễ dùng. Với người có bệnh nền như tiểu đường, cao huyết áp, nên chọn món ít đường, ít muối và hỏi bác sĩ nếu băn khoăn; tránh coi bất cứ món nào là thuốc bổ.
Cherry Úc, Tasmania có mùa vào lúc nào?
Cherry Nam bán cầu chín vào mùa hè của họ, tức khoảng cuối năm dương lịch đến đầu năm sau, trùng mùa đông và dịp Tết ở Việt Nam. Vì vậy cherry Úc, New Zealand hay xuất hiện ở Việt Nam quanh Tết. Phần mùa vụ trái cây nhập có ở danh mục trái cây và hạt.