Lịch mùa trái cây nhập khẩu: tháng nào ăn quả nước nào, vì sao hai bán cầu thay nhau

Trái cây nhập khẩu ngon nhất khi nó đang vào chính vụ ở nước trồng, và chính vụ đó phụ thuộc vào bán cầu: các nước bắc bán cầu (Mỹ, Canada, châu Âu, Nhật, Hàn) cho quả ôn đới chủ yếu từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, các nước nam bán cầu (Úc, New Zealand, Chile, Peru, Nam Phi) từ khoảng tháng 11 đến tháng 5. Hai nửa thay nhau nên quầy trái cây có táo, nho, cam, cherry gần như quanh năm, nhưng mỗi loại chỉ có vài tháng thật sự đỉnh.

Bài này giải thích cơ chế mùa hai bán cầu, đưa ra một lịch tham khảo theo từng loại quả, phân biệt quả mới hái với quả đã qua kho lạnh, và gợi ý cách dùng lịch này khi mua quà Tết hay mua ăn hằng ngày. Các mốc tháng đều là ước lượng thường gặp, không phải cam kết của vùng trồng nào.

Cơ chế: vì sao có hai mùa quả trong một năm

Trục Trái Đất nghiêng, nên khi bắc bán cầu là mùa hè thì nam bán cầu là mùa đông, và ngược lại. Phần lớn trái cây ôn đới như táo, lê, cherry, nho, kiwi, đào, mận cần mùa đông lạnh để cây nghỉ, mùa xuân ra hoa, mùa hè và mùa thu nuôi quả. Do đó vùng ôn đới ở mỗi bán cầu có mùa thu hoạch lệch nhau chừng nửa năm.

Việt Nam nằm ở vùng nhiệt đới bắc bán cầu, không có mùa đông đủ lạnh cho phần lớn cây ôn đới. Vì vậy những loại quả này đến với người Việt chủ yếu qua nhập khẩu, từ cả hai bán cầu. Khi một bán cầu hết mùa, nửa kia bắt đầu, như hai ca làm việc nối nhau.

Ngoài ra còn có các nước cận nhiệt đới, nhiệt đới ở cả hai bán cầu như Peru, Ai Cập, Nam Phi, Thái Lan, Ấn Độ, có mùa quả riêng, lấp vào khoảng trống. Ví dụ nho Peru có mặt vào cuối năm và đầu năm, cam Ai Cập có mặt vào khoảng đầu năm. Nhờ vậy thị trường được bổ sung thêm nhiều nguồn.

Lịch tham khảo theo từng loại quả

Bảng dưới là khoảng chính vụ thường gặp ở các vùng xuất khẩu lớn. Thời tiết từng năm có thể đẩy sớm hoặc muộn, và quả về Việt Nam muộn hơn ngày hái từ vài ngày đến vài tuần tuỳ đường vận chuyển.

Bạn để ý sẽ thấy một quy luật: nửa đầu năm, quả tươi ôn đới trên quầy phần nhiều đến từ nam bán cầu; nửa cuối năm, phần nhiều đến từ bắc bán cầu. Dịp Tết Nguyên đán rơi vào giữa mùa hè nam bán cầu, nên cherry, nho, mận, đào Úc, Chile, New Zealand thường chiếm ưu thế.

Quả mới hái và quả đã qua kho lạnh

Không phải quả nào cũng trữ được. Táo, lê, kiwi, cam có thể trữ lạnh nhiều tháng. Cherry, việt quất, dâu tây, đào chỉ giữ được vài tuần. Vì vậy cherry trái mùa rất hiếm, còn táo thì gần như không bao giờ hết.

Kho khí quyển điều chỉnh. Với táo, lê, người ta dùng kho lạnh có hạ thấp oxy và kiểm soát khí cacbonic. Quả hô hấp chậm, giữ được độ giòn trong nhiều tháng. Đây là kỹ thuật bảo quản vật lý, không phải chất bảo quản.

Nho có miếng chống mốc. Thùng nho nhập thường có miếng giấy tạo khí sulfur dioxide liều thấp để ngăn nấm mốc trong vận chuyển. Miếng này không ăn được, hãy bỏ đi khi mở thùng và rửa nho trước khi ăn.

Quả trữ lâu vẫn an toàn. Quả trữ đúng cách vẫn an toàn và dinh dưỡng, chỉ là mùi thơm, độ giòn có thể giảm dần. Quả mới hái thường thơm hơn rõ rệt.

Nhận biết quả trữ lâu. Cuống khô, vỏ hơi nhăn, thịt kém giòn, mùi nhạt. Với táo, lê, phần lõi có thể ngả nâu. Không phải quả xấu, nhưng nếu bạn có lựa chọn, hãy ưu tiên quả trong mùa.

Hàng đầu vụ, chính vụ và cuối vụ

Trong một mùa của một vùng, chất lượng quả không đều. Hàng đầu vụ thường được hái sớm để kịp đón giá cao khi thị trường còn khan. Quả có thể đẹp mã nhưng chưa đậm vị, nhất là những loại không chín thêm sau khi hái như cherry, nho. Hàng chính vụ là lúc quả được hái đúng độ, sản lượng nhiều, chất lượng ổn định nhất.

Hàng cuối vụ thường chịu thời tiết bất lợi hơn: mưa cuối mùa làm cherry nứt, nắng gắt làm nho mềm, sương giá sớm làm táo bị thâm. Một số lô cuối vụ vẫn rất ngon, nhưng tỷ lệ quả lỗi cao hơn, bạn cần chọn kỹ.

Một cách dùng lịch mùa thực tế là: muốn ăn ngon thì mua vào khoảng giữa mùa của vùng trồng; muốn quả to đẹp làm quà Tết thì chọn loại quả mà Tết rơi vào chính vụ, như các loại quả nam bán cầu; còn những tháng giao mùa thì ưu tiên quả trữ tốt như táo, lê, cam, và chọn kỹ hơn với cherry hay nho.

Đường đi của quả và vì sao ảnh hưởng tới độ tươi

Hai quả cùng loại, cùng nước, có thể khác nhau nhiều chỉ vì đường đi. Những điều sau giúp bạn hiểu điều đó.

• Máy bay. Quả dễ hỏng như cherry, việt quất, dâu tây thường đi máy bay, về tới Việt Nam trong vài ngày. Chi phí cao nên thường dùng cho quả loại tốt.
• Tàu biển lạnh. Táo, lê, cam, kiwi, nho và một phần cherry đi container lạnh, mất từ hai đến nhiều tuần tuỳ tuyến. Chi phí thấp hơn, nhưng quả phải chịu đường dài.
• Chuỗi lạnh liên tục. Từ vườn, kho, cảng, máy bay, kho nhập khẩu tới cửa hàng, nhiệt độ cần giữ ổn định. Mỗi lần đứt chuỗi, quả mất nước và chất lượng giảm.
• Kiểm dịch. Trái cây tươi nhập vào Việt Nam phải qua kiểm dịch thực vật để ngăn sâu bệnh lạ. Thời gian chờ kiểm dịch cũng là một khâu cần giữ lạnh.
• Cửa hàng. Quả bày ở quầy không lạnh trong nhiều giờ sẽ xuống cấp nhanh, nhất là cherry, nho. Quầy có ngăn lạnh hoặc hơi sương giữ quả tốt hơn.

Vì vậy, khi đánh giá một lô quả, bạn không chỉ nhìn tên nước mà còn để ý nơi bán có giữ lạnh tốt hay không. Nhãn phụ tiếng Việt cũng cho biết đơn vị nhập khẩu, giúp bạn biết hỏi ai khi có vấn đề.

Dùng lịch mùa khi mua quà Tết

Tết Nguyên đán là lúc trái cây nhập được mua nhiều nhất trong năm. Một số bước dưới đây giúp bạn chọn quà vừa đẹp vừa ngon.

1. Xác định Tết năm nay rơi vào khoảng nào. Tết sớm (cuối tháng 1) và Tết muộn (giữa tháng 2) ảnh hưởng tới mùa của cherry, nho nam bán cầu.
2. Ưu tiên quả đang chính vụ vào dịp Tết: cherry, nho, mận Úc, Chile, New Zealand; táo, lê, cam bắc bán cầu đã trữ từ mùa thu.
3. Với quà biếu xa, chọn loại quả chịu được vài ngày ở nhiệt độ phòng như táo, lê, cam. Cherry, nho cần được giữ lạnh, hợp với người nhận ở gần.
4. Kiểm tra quả trước khi đóng giỏ, bỏ quả dập, nứt. Một quả hỏng có thể làm cả giỏ xuống cấp.
5. Dặn người nhận cách bảo quản, nhất là với cherry và nho, để món quà không bị phí.

Giỏ quà đẹp nhất không phải là giỏ có nhiều loại nhất mà là giỏ có những loại đang ngon nhất. Chọn ít loại nhưng đúng mùa thường làm người nhận vui hơn.

Quả nhiệt đới và cận nhiệt nhập khẩu: mùa riêng của chúng

Không phải trái cây nhập nào cũng là quả ôn đới. Có những loại quả cận nhiệt, nhiệt đới đến từ các nước có khí hậu khác Việt Nam, và mùa của chúng không đi theo quy luật hai bán cầu một cách đơn giản. Ví dụ, xoài vùng bắc nước Úc vào mùa khoảng từ tháng 9 đến tháng 3, nghĩa là lúc xoài nhiều vùng của Việt Nam đã thưa thì xoài Úc lại đang mùa.

Lựu có nhiều nguồn: Ấn Độ cho quả gần như quanh năm theo nhiều vụ, các nước Địa Trung Hải và Mỹ cho quả vào mùa thu, Peru và Chile cho quả vào nửa đầu năm. Hồng giòn Nhật, Hàn có mùa vào cuối thu đầu đông. Cam, quýt của Ai Cập, Tây Ban Nha có mặt nhiều vào mùa đông và mùa xuân, còn cam Úc, Nam Phi vào giữa năm.

Quy tắc chung vẫn giống nhau: tìm hiểu vùng trồng chính của loại quả đó, mùa thu hoạch ở vùng đó, rồi cộng thêm thời gian đi đường. Bạn không cần thuộc lòng, chỉ cần nhớ hỏi người bán quả từ nước nào, và tự đối chiếu với mùa ở nước đó.

Những hiểu lầm hay gặp về trái cây nhập theo mùa

Hiểu lầm thứ nhất: quả có quanh năm thì là quả dùng chất bảo quản. Thực tế, phần lớn sự "quanh năm" đến từ hai bán cầu thay nhau và kho lạnh. Táo, lê, cam có thể trữ lâu nhờ đặc tính tự nhiên và kỹ thuật bảo quản vật lý. Các chất dùng sau thu hoạch, nếu có, phải nằm trong danh mục được phép và có giới hạn dư lượng.

Hiểu lầm thứ hai: quả của nước giàu luôn ngon hơn. Chất lượng phụ thuộc vào giống, vườn, thời điểm hái và đường đi. Một thùng táo Nam Phi mới hái vào tháng 5 có thể giòn thơm hơn một thùng táo cùng giống của nước khác đã nằm kho gần một năm.

Hiểu lầm thứ ba: quả to là quả ngon. Kích cỡ phụ thuộc giống và cách tỉa quả, không nói lên độ ngọt. Hiểu lầm thứ tư: quả trái mùa là quả giả xuất xứ. Đôi khi đó chỉ là quả của bán cầu bên kia. Nếu nghi ngờ, hãy đọc nhãn phụ để biết nước xuất xứ, rồi đối chiếu với lịch mùa trong bài.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tháng 3, tháng 4 ít cherry ngon?

Đó là khoảng giao mùa: cherry nam bán cầu đã hết, cherry bắc bán cầu chưa bắt đầu. Quả bán trong khoảng này thường là hàng còn sót hoặc trữ lạnh lâu, nên kém tươi và hiếm.

Táo bán vào tháng 6 là táo mới hay táo cũ?

Có thể là táo nam bán cầu mới hái từ khoảng tháng 2 đến tháng 5, như táo New Zealand, Nam Phi, Chile, hoặc táo bắc bán cầu đã trữ kho từ mùa thu năm trước. Nhãn phụ ghi nước xuất xứ sẽ giúp bạn đoán được.

Trái cây trữ kho lạnh lâu có mất chất dinh dưỡng không?

Một số vitamin nhạy cảm có thể giảm dần theo thời gian trữ, nhưng quả trữ đúng cách vẫn giữ phần lớn giá trị dinh dưỡng. Điều thay đổi rõ hơn là mùi thơm và độ giòn.

Có nên mua trái cây nhập vào đầu vụ?

Đầu vụ quả thường đẹp nhưng có thể chưa đậm vị, giá cũng cao hơn. Nếu không cần gấp, bạn chờ thêm vài tuần đến giữa mùa thường sẽ được quả ngon hơn.

Vì sao Tết thường có nhiều cherry Úc, Chile?

Vì Tết Nguyên đán rơi vào mùa hè nam bán cầu, đúng lúc các nước này thu hoạch cherry. Chile lại là một trong những nước xuất khẩu cherry lớn nhất, hướng mạnh sang thị trường châu Á vào dịp này.

Lịch mùa trong bài có áp dụng cho trái cây Việt không?

Không. Bài chỉ nói về trái cây ôn đới và cận nhiệt nhập khẩu. Trái cây Việt Nam có lịch mùa riêng theo vùng miền, cần tra theo từng tỉnh và từng loại quả.