"Made in" nói nơi sản phẩm được làm ra theo quy tắc xuất xứ, thường là nơi diễn ra công đoạn chế biến làm thay đổi cơ bản sản phẩm; "Product of" thường được dùng cho nông sản, thực phẩm để chỉ nơi trồng, nuôi hoặc sản xuất ra sản phẩm; còn "Packed in", "Bottled in" chỉ nơi đóng gói, đóng chai, không nói gì về nơi trồng. Ba chữ này có thể chỉ ba nước khác nhau trên cùng một gói hàng.
Ý nghĩa chính xác của từng chữ còn tuỳ luật của nước bán, nhưng hiểu ba lớp nghĩa trên đã đủ để bạn không nhầm một gói cà phê đóng ở châu Âu thành cà phê trồng ở châu Âu, hay một chai dầu ô liu đóng chai ở Ý thành dầu ô liu của Ý. Bài này giải thích cách xuất xứ được xác định, các loại hàng hay phối trộn nhiều nguồn, những chữ trên bao bì gợi ý một nước mà không phải xuất xứ, và cách đọc dòng xuất xứ trên nhãn phụ tiếng Việt.
Mỗi chữ trên bao bì nói về công đoạn nào
Bảng dưới gom các cách ghi hay gặp trên thực phẩm nhập khẩu. Mỗi nước có quy định riêng về khi nào được dùng chữ nào, nên coi đây là cách hiểu phổ biến để đọc nhanh:
| Cách ghi | Thường có nghĩa | Không nói gì về |
|---|---|---|
| Made in, Produced in, Sản xuất tại | Nơi sản phẩm được làm ra theo quy tắc xuất xứ | Nguyên liệu trồng, nuôi ở đâu |
| Product of, Produce of | Nơi trồng, nuôi, sản xuất ra nông sản, thực phẩm | Nơi đóng gói, nơi phân phối |
| Packed in, Đóng gói tại | Nơi cho sản phẩm vào bao bì bán lẻ | Nơi trồng, nơi chế biến chính |
| Bottled in, Đóng chai tại | Nơi đóng chai | Dầu, rượu, nước ép trong chai đến từ đâu |
| Imported by, Distributed by | Doanh nghiệp nhập khẩu, phân phối | Xuất xứ của hàng |
| Italian style, kiểu Pháp, công thức Nhật | Phong cách, công thức | Bất cứ điều gì về nơi làm |
Khi một gói hàng chỉ ghi "Packed in" mà không có dòng nào nói nơi trồng hay nơi làm, bạn biết rằng thông tin quan trọng nhất về nguồn gốc nguyên liệu đang vắng mặt, và nên hỏi thêm nếu nguồn gốc là lý do bạn mua món đó.
Xuất xứ được xác định thế nào
Với hàng hoá chỉ có một nguồn, như quả táo trồng và hái ở một nước, xuất xứ rất rõ: nước nơi quả được trồng. Khó là khi nguyên liệu đi qua nhiều nước. Quy tắc phổ biến trong thương mại quốc tế là lấy nơi diễn ra công đoạn làm thay đổi cơ bản sản phẩm, đủ để nó trở thành một thứ khác về tính chất, tên gọi hoặc công dụng. Một số hiệp định thương mại cụ thể hoá điều này bằng tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hoá hoặc tỷ lệ giá trị gia tăng.
Áp vào thực phẩm, một vài ví dụ giúp hình dung. Hạt cà phê nhân trồng ở Nam Mỹ, rang ở một nước châu Âu: việc rang biến hạt nhân thành cà phê rang, nên tuỳ quy định của nơi bán, gói cà phê có thể ghi là sản xuất tại nước châu Âu đó. Chè khô từ nhiều vùng trộn và đóng túi lọc ở nước thứ ba: việc trộn và đóng túi có thể đủ hoặc không đủ là công đoạn cơ bản, tuỳ quy định. Ngược lại, chỉ cắt nhỏ, chia gói, dán nhãn thường không được coi là đủ để đổi xuất xứ.
Ở Việt Nam, Nghị định 111/2021/NĐ-CP sửa Nghị định 43/2017/NĐ-CP đã bổ sung cách ghi cho trường hợp không xác định được xuất xứ: ghi nơi thực hiện công đoạn cuối cùng, kèm cụm từ như "lắp ráp tại", "đóng chai tại", "phối trộn tại", "hoàn thiện tại", "đóng gói tại", "dán nhãn tại" và tên nước. Khi thấy những cụm từ này trên nhãn phụ, bạn biết nhãn đang nói về công đoạn cuối, không phải nơi trồng hay nơi chế biến chính.
Những món hay pha trộn nhiều nguồn
Cà phê. Nhiều gói cà phê là hỗn hợp hạt từ vài nước để giữ hương vị đều qua các năm. Cà phê một nguồn thường ghi rõ tên nước, có khi cả vùng, độ cao và nông trại. Nếu tên vùng trồng là lý do bạn mua, hãy tìm những dòng đó.
Trà. Trà đen pha sẵn trong túi lọc thường trộn nhiều vùng. Trà một vùng nổi tiếng như các vùng trà Ấn Độ hay trà Nhật thường ghi tên vùng và mùa hái; có thêm dấu của hiệp hội vùng thì càng rõ.
Dầu ô liu. Quy định của Liên minh châu Âu về dầu ô liu yêu cầu ghi xuất xứ. Dầu từ một nước ghi tên nước đó; dầu trộn từ nhiều nước trong khối ghi là pha trộn từ các nước Liên minh châu Âu; dầu có phần ngoài khối ghi rõ là có dầu không có nguồn gốc từ Liên minh châu Âu. Chai đóng ở Ý mà ghi dòng pha trộn là dầu của nhiều nơi, không phải dầu Ý.
Mật ong. Mật ong pha trộn từ nhiều nước là chuyện phổ biến trên thị trường thế giới. Châu Âu đã sửa quy định để buộc ghi rõ hơn các nước nguồn của mật ong pha trộn. Mật ong một nguồn thường ghi tên nước, có khi cả loài hoa.
Sô cô la. Hạt ca cao chủ yếu trồng ở vùng nhiệt đới, còn sô cô la thường được làm ở châu Âu, Mỹ hay ngay tại nước trồng. Chữ sản xuất tại Bỉ, Thuỵ Sĩ nói về nơi làm sô cô la, không phải nơi trồng ca cao; nhiều thanh sô cô la loại cao ghi riêng nguồn hạt.
Mã vạch không cho biết xuất xứ
Một mẹo được truyền tai rất nhiều là nhìn ba số đầu của mã vạch để biết hàng của nước nào: 893 là Việt Nam, 880 là Hàn Quốc, 45 và 49 là Nhật Bản, 690 tới 699 là Trung Quốc, từ 300 tới 379 là Pháp, từ 800 tới 839 là Ý. Các dãy số này có thật, nhưng chúng là mã của tổ chức GS1 quốc gia nơi doanh nghiệp đăng ký mã số, không phải nơi sản phẩm được làm ra.
Hệ quả là một công ty đăng ký mã ở Pháp hoàn toàn có thể đặt làm hàng ở nước khác và vẫn dùng mã bắt đầu bằng dãy số của Pháp. Ngược lại, một nhà sản xuất ở nước này có thể dùng mã đăng ký ở nước kia vì trụ sở công ty mẹ ở đó. Bản thân GS1 cũng nói rõ tiền tố mã vạch không xác định nơi sản xuất.
Vì vậy mã vạch hữu ích để quét và tra thông tin doanh nghiệp đã đăng ký, nhưng không dùng để phán hàng thật hay giả, hàng nước nào. Nếu ai đó bảo bạn rằng mã vạch "lệch" là hàng giả, hãy coi đó là một tín hiệu để kiểm thêm, không phải bằng chứng. Dòng xuất xứ trên nhãn, chứng từ của lô hàng và dấu chất lượng của vùng là những căn cứ đáng tin hơn nhiều.
Chữ, hình trên bao bì gợi một nước mà không phải xuất xứ
Bao bì được thiết kế để bán hàng, nên nhiều yếu tố trên đó gợi cảm giác về một nước mà không cam kết gì về nơi làm. Khi đọc nhãn, tách những thứ này ra khỏi dòng xuất xứ thật:
- Tên thương hiệu bằng tiếng nước ngoài. Một tên nghe như tiếng Ý hay tiếng Pháp có thể là của công ty ở bất cứ đâu, kể cả công ty Việt.
- Cờ, màu cờ, hình địa danh nổi tiếng trên bao bì: là trang trí, không phải chứng nhận.
- Chữ "kiểu", "phong cách", "công thức", "công nghệ" đi kèm tên nước: nói về cách làm hoặc cảm hứng, không nói nơi làm.
- Tên gọi đã thành tên chung ở nhiều nước, như một số tên phô mai: ở châu Âu có thể là tên được bảo hộ, ở nơi khác lại được dùng tự do cho hàng làm tại chỗ.
- Dòng "nhập khẩu bởi" hoặc địa chỉ văn phòng ở nước ngoài: là thông tin doanh nghiệp, không phải xuất xứ hàng.
- Giải thưởng, huy chương in trên bao bì: nói về một cuộc thi, không nói nơi trồng nguyên liệu.
Với những món mà vùng làm ra chính là giá trị của nó, như các sản vật mang con dấu PDO, PGI của châu Âu hay AOC của Pháp, con dấu đó cùng tên vùng in kèm mới là thứ cam kết nơi làm theo quy chuẩn. Trang có danh mục riêng về chỉ dẫn địa lý và nhãn chất lượng quốc tế nếu bạn muốn hiểu sâu từng con dấu.
Lúc nào xuất xứ là cốt lõi, lúc nào chỉ là một thông tin
Với một nhóm sản vật, nơi làm ra chính là món hàng. Một bánh phô mai mang tên vùng, một chai vang mang tên làng trồng nho, một gói trà mang tên dãy đồi: người ta trả tiền cho đất, khí hậu, giống và cách làm của đúng nơi đó, được quy chuẩn hoá và bảo hộ bằng tên gọi. Ở nhóm này, đọc sai xuất xứ là mua nhầm món, dù món nhầm có ngon đến đâu.
Với nhóm khác, xuất xứ chỉ là một trong nhiều thông tin. Một thanh sô cô la, một hũ mứt, một gói bánh quy chất lượng phụ thuộc nhiều vào nhà sản xuất và công thức hơn là vào tên nước. Một nhà làm nhỏ ở nước ít tiếng tăm có thể làm ra sản phẩm tốt hơn hàng đại trà của một nước nổi tiếng. Ở nhóm này, nhãn nói thật về nơi làm là đủ; chuyện ngon hay không là chuyện của khẩu vị và thành phần.
Phân biệt hai nhóm giúp bạn đặt câu hỏi đúng chỗ. Khi mua sản vật mang tên vùng, hãy đòi hỏi bằng chứng về vùng: con dấu, tên vùng, mã truy xuất. Khi mua hàng chế biến thông thường, hãy đọc thành phần và hạn dùng kỹ hơn là băn khoăn về lá cờ in trên hộp.
Đọc dòng xuất xứ trên một gói sản vật nhập khẩu
Khi cầm một gói hàng ngoại và muốn biết thật sự nó đến từ đâu, đi qua các bước sau theo thứ tự:
- Đọc dòng xuất xứ trên nhãn phụ tiếng Việt và để ý động từ: "sản xuất tại", "xuất xứ" khác với "đóng gói tại", "phối trộn tại".
- Tìm dòng tương ứng trên nhãn gốc để đối chiếu: Made in, Product of, Packed in hay tên nước bằng tiếng của họ.
- Nếu là nông sản hoặc thực phẩm có nguyên liệu chính rõ ràng, tìm thêm dòng về nguồn nguyên liệu, như nước trồng cà phê, nguồn sữa, nguồn dầu.
- Tìm con dấu chất lượng vùng nếu món đó là sản vật mang tên vùng.
- Bỏ qua mã vạch, màu cờ, tên thương hiệu khi kết luận về xuất xứ.
- Với hàng giá trị lớn, hỏi người bán chứng nhận xuất xứ hoặc chứng từ của lô hàng nếu họ là nhà nhập khẩu, nhà phân phối.
Thói quen này cũng giúp bạn tránh định kiến ngược: không phải hàng đóng gói ở nước giàu nào cũng tốt hơn, cũng không phải hàng phối trộn nào cũng kém. Một hỗn hợp cà phê nhiều nguồn được pha có chủ đích có thể rất ngon; điều quan trọng là nhãn nói thật và bạn đọc đúng.
Câu hỏi thường gặp
Made in Italy trên gói cà phê có phải cà phê trồng ở Ý không?
Không. Ý không phải nước trồng cà phê thương mại. Chữ Made in Italy trên gói cà phê thường có nghĩa là hạt được rang, chế biến tại Ý; hạt nhân được nhập từ các nước trồng cà phê. Muốn biết nơi trồng, tìm dòng ghi nguồn hạt trên bao bì.
Product of và Made in cái nào đáng tin hơn?
Không có chữ nào đáng tin hơn chữ nào; chúng nói về những công đoạn khác nhau và mỗi nước có quy định riêng khi nào được dùng. Điều cần làm là hiểu mỗi chữ đang nói gì và đối chiếu với nhãn phụ, thay vì xếp hạng chúng.
Dầu ô liu đóng chai ở Ý có phải dầu ô liu Ý không?
Chưa chắc. Theo quy định châu Âu, dầu ô liu phải ghi xuất xứ; chai chỉ dùng dầu Ý ghi rõ nước Ý, còn chai trộn dầu nhiều nước ghi là pha trộn. Nơi đóng chai không quyết định xuất xứ của dầu trong chai.
Mã vạch 893 có chắc chắn là hàng Việt Nam không?
Mã 893 là tiền tố của GS1 Việt Nam, cho biết doanh nghiệp đăng ký mã số tại Việt Nam. Doanh nghiệp đó có thể đặt sản xuất ở nước khác. Mã vạch không xác định nơi sản xuất, nên hãy đọc dòng xuất xứ trên nhãn.
"Đóng gói tại Việt Nam" trên hàng nhập có nghĩa là gì?
Cụm này cho biết công đoạn cuối, cho vào bao bì bán lẻ, diễn ra ở Việt Nam. Hàng bên trong có thể nhập dạng rời từ nước khác. Tìm thêm dòng về nguồn nguyên liệu hoặc hỏi người bán nếu bạn cần biết nơi trồng, nơi làm.
Hàng ghi "công nghệ Nhật" có phải hàng Nhật không?
Không. Cụm "công nghệ", "kiểu", "phong cách" kèm tên nước nói về cách làm hoặc nguồn công nghệ, không nói nơi sản xuất. Xuất xứ phải nằm ở dòng riêng như "sản xuất tại" hoặc "xuất xứ" trên nhãn.