Bạn mang được phần lớn thực phẩm khô, đóng gói kín, có nhãn của nhà sản xuất từ nước ngoài về Việt Nam với lượng dùng cá nhân: trà, cà phê, bánh kẹo, sô cô la, gia vị khô, dầu, giấm, hạt đã rang. Nhóm dễ bị giữ lại là thịt và sản phẩm từ thịt, sữa và sản phẩm từ sữa, trứng, trái cây và rau tươi, hạt giống, cây có đất, vì chúng thuộc diện kiểm dịch động vật hoặc thực vật.
Cái khó là ranh giới không nằm ở tên món mà ở dạng của món: cùng là thịt bò nhưng hộp đóng hộp tiệt trùng khác hẳn miếng bò tươi hút chân không; cùng là xoài nhưng xoài sấy đóng túi khác quả xoài tươi. Bài này giúp bạn chia đồ ăn trong vali thành ba nhóm theo mức rủi ro, hiểu vì sao có nhóm bị chặn, xếp hành lý cho gọn và biết cách ứng xử nếu cán bộ ở cửa khẩu hỏi tới. Quy định có thể thay đổi, nên trước chuyến đi bạn vẫn cần kiểm văn bản hiện hành và thông báo của cơ quan hải quan, kiểm dịch.
Ba nhóm thực phẩm trong vali theo mức rủi ro
Cách nhìn nhanh nhất là chia đồ ăn theo câu hỏi: món này có thể mang mầm bệnh của vật nuôi, cây trồng hay không, và nó đã qua chế biến tới mức nào. Bảng dưới là cách chia thường dùng để tự sắp xếp, không thay cho danh mục chính thức:
| Nhóm | Ví dụ thường gặp | Vì sao xếp như vậy | Khi về tới cửa khẩu |
|---|---|---|---|
| Ít rủi ro | Trà, cà phê rang, bánh quy, kẹo, sô cô la, gia vị khô, dầu ô liu, giấm, mì khô, đồ hộp tiệt trùng còn nguyên | Đã qua chế biến sâu, khô hoặc tiệt trùng, đóng kín, có nhãn nhà sản xuất | Thường qua bình thường nếu lượng hợp với tiêu dùng cá nhân |
| Cần cân nhắc | Phô mai, xúc xích khô, giăm bông, thịt hun khói, bơ, sữa bột, mật ong, hạt chưa rang, trái cây sấy | Có nguồn gốc động vật hoặc thực vật, mức chế biến khác nhau | Có thể bị hỏi, bị yêu cầu kiểm dịch hoặc bị giữ tuỳ món và tuỳ nguồn |
| Rủi ro cao | Thịt tươi, thịt đông lạnh, trứng tươi, sữa tươi, trái cây tươi, rau có đất, củ giống, hạt giống, đồ ăn nhà làm không nhãn | Có thể mang mầm bệnh vật nuôi hoặc sâu bệnh cây trồng còn sống | Dễ bị giữ lại, tiêu huỷ hoặc phải làm thủ tục kiểm dịch |
Nhóm "cần cân nhắc" là nhóm gây tranh luận nhiều nhất trong các chuyến đi. Một hũ mật ong đóng chai còn tem niêm phong thường ít gặp chuyện, nhưng một khoanh giăm bông cắt lẻ gói giấy ở chợ thì khác. Hai bài riêng trên trang đi sâu vào phô mai, thịt nguội và trái cây tươi, vì đó là ba thứ người Việt hay mang về nhất.
Vì sao một gói thịt nhỏ trong vali cũng bị để ý
Thịt, sữa, trứng và các sản phẩm từ chúng có thể mang virus, vi khuẩn gây bệnh cho vật nuôi mà mắt thường không nhận ra. Một ví dụ người Việt đều đã nghe là bệnh dịch tả lợn châu Phi: virus này bền trong thịt lợn và sản phẩm từ thịt lợn chưa nấu chín kỹ, kể cả một số loại thịt ướp muối, hun khói, và đã gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi nhiều nước, trong đó có Việt Nam từ năm 2019. Một miếng xúc xích bỏ dở, theo rác thải xuống chuồng nuôi, là đủ mở một ổ dịch mới.
Với thực vật, mối lo là sâu bệnh còn sống: trứng ruồi đục quả nằm trong ruột quả, nấm bệnh bám trên vỏ, tuyến trùng trong đất bám rễ, hạt cỏ dại lẫn trong hạt giống. Một quả táo trông hoàn toàn lành vẫn có thể chở một loài sâu mà vùng trồng ở Việt Nam chưa từng gặp và chưa có thiên địch.
Vì vậy Việt Nam, giống phần lớn các nước, có hai lớp luật riêng cho chuyện này: Luật Thú y 2015 quy định kiểm dịch động vật và sản phẩm động vật, Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật 2013 quy định kiểm dịch thực vật. Cả hai áp dụng cho hàng hoá nhập khẩu nói chung, và hành lý của người nhập cảnh cũng không nằm ngoài phạm vi. Mức xử lý với lượng nhỏ mang theo để dùng phụ thuộc văn bản hướng dẫn hiện hành và đánh giá của cán bộ kiểm dịch tại cửa khẩu, nên câu trả lời đúng nhất cho mọi món thuộc nhóm rủi ro cao vẫn là: không mang, hoặc hỏi trước.
Hải quan, kiểm dịch và an toàn thực phẩm là ba việc khác nhau
Hải quan lo thuế, định mức và hàng cấm. Cán bộ hải quan quan tâm vali của bạn có hàng vượt định mức miễn thuế, hàng cấm nhập hay hàng mang dáng buôn bán không. Một thùng hai chục hộp sữa bột giống hệt nhau gợi câu hỏi về mục đích kinh doanh hơn là chuyện dịch bệnh.
Kiểm dịch lo mầm bệnh của vật nuôi và cây trồng. Cơ quan kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật làm việc tại cửa khẩu quốc tế, thuộc ngành nông nghiệp. Họ không bận tâm món bạn mang có đắt không mà bận tâm nó có thể chở theo thứ gì còn sống.
An toàn thực phẩm lo người ăn. Đây là chuyện của thực phẩm đưa vào lưu thông, bán cho người khác, với hồ sơ công bố, kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Đồ bạn mang về để cả nhà ăn không đi qua thủ tục này, nhưng cũng vì vậy mà không ai kiểm giúp bạn hạn dùng, cách bảo quản dọc đường.
Ba lớp có thể gặp cùng một món. Một chai rượu chỉ liên quan tới định mức hải quan. Một hộp thịt bò khô vừa có thể chạm định mức, vừa thuộc diện sản phẩm động vật. Hiểu ba lớp này giúp bạn đoán đúng câu hỏi sẽ được đặt ra và chuẩn bị giấy tờ cho món tương ứng.
Xếp vali thực phẩm trước chuyến bay về
Vài việc nhỏ làm từ lúc còn ở khách sạn giúp hành lý gọn, đồ ăn ít hỏng và lúc qua cửa khẩu nhẹ nhàng hơn nhiều:
- Bày hết đồ ăn định mang ra bàn, chia theo ba nhóm ở bảng trên. Món nào thuộc nhóm rủi ro cao thì ăn hết, tặng lại hoặc bỏ ở nước bạn đang đứng.
- Giữ nguyên bao bì gốc còn niêm phong, có tên nhà sản xuất và thành phần. Đừng xé hộp để xếp cho gọn rồi dồn vào túi ni lông: món không còn nhãn rất khó chứng minh nó là gì.
- Giữ hoá đơn mua hàng, nhất là với món đắt tiền hoặc mua số lượng hơn một hai đơn vị. Hoá đơn trả lời nhanh câu hỏi về nguồn và giá trị.
- Đặt chai lọ chất lỏng vào hành lý ký gửi, bọc từng chai bằng quần áo hoặc túi chống va đập; hành lý xách tay bị giới hạn chất lỏng theo quy định an ninh hàng không.
- Gom tất cả đồ ăn vào một hai túi riêng, đặt ở lớp trên cùng của vali để nếu phải mở kiểm, bạn lấy ra ngay mà không phải bới cả hành lý.
- Nếu mang món cần giữ lạnh như phô mai mềm, dùng túi giữ nhiệt và gel lạnh; đá khô có quy định riêng của từng hãng bay, phải hỏi trước.
- Ghi một danh sách ngắn trong điện thoại các món đã mang để khai báo cho đúng nếu được hỏi.
Nếu chuyến về có nối chuyến ở nước thứ ba mà bạn phải lấy hành lý và nhập cảnh tại đó, vali đồ ăn của bạn sẽ đi qua cả quy định của nước quá cảnh. Một số nước kiểm thực phẩm trong hành lý rất chặt; đọc trước quy định của họ để không mất đồ giữa đường.
Món nên ăn hết ở nước ngoài thay vì cố mang về
Danh sách dưới không phải danh mục cấm chính thức, mà là những món thường gây rắc rối nhất ở cửa khẩu, hoặc hỏng gần như chắc chắn sau một chặng bay dài và chặng xe về nhà:
- Thịt tươi, thịt đông lạnh, nội tạng, kể cả hút chân không: thuộc diện kiểm dịch, lại dễ rã đông trong khoang hành lý.
- Trứng tươi, sữa tươi, kem, sữa chua: vừa thuộc nhóm sản phẩm động vật, vừa hỏng nhanh khi ra khỏi tủ lạnh.
- Trái cây tươi, rau còn đất, nấm tươi: có thể chở sâu bệnh; đóng túi đẹp không làm thay đổi bản chất.
- Hạt giống, củ giống, cành giâm, cây cảnh: đây là vật thể kiểm dịch thực vật điển hình, và giống nhập có quy định riêng.
- Đồ ăn nhà làm không nhãn: chả, lạp xưởng, pa tê của người quen làm tặng. Không có nhãn thì không ai biết thành phần và nguồn thịt.
- Sản phẩm có thành phần động vật hoang dã: trứng cá muối từ cá tầm, một số loại yến, sừng, vảy, mật động vật. Nhiều loài nằm trong Công ước CITES; mang qua biên giới cần giấy phép, và nhiều món là hàng cấm.
Nguyên tắc dễ nhớ: càng tươi, càng gần với con vật hay cái cây ban đầu, càng tự làm, thì càng nên ăn ở nơi mua. Món đã chế biến kỹ, đóng kín, có nhãn rõ thì thường là lựa chọn an toàn hơn để mang về làm quà.
Khi được hỏi hoặc bị giữ lại ở cửa khẩu
Nếu cán bộ hỏi trong hành lý có thực phẩm không, cách đỡ mất thời gian nhất là trả lời thật và chủ động lấy túi đồ ăn ra. Khai đúng mà món bị giữ thì thường chỉ mất món đó. Giấu đi mà bị phát hiện qua máy soi thì câu chuyện chuyển sang vi phạm quy định về khai báo, phiền hơn nhiều so với giá trị một khoanh giăm bông.
Một số sân bay quốc tế ở Việt Nam bố trí lối đi riêng cho hành khách có hàng phải khai và hành khách không có hàng phải khai. Nếu không chắc món mình mang có thuộc diện phải khai hay không, đi lối có khai báo và hỏi trực tiếp vẫn là cách ít rủi ro nhất.
Khi món bị giữ lại, bạn thường được giải thích lý do và hướng xử lý: tiêu huỷ tại chỗ, để lại để làm thủ tục kiểm dịch, hoặc gửi trả. Với lượng nhỏ, phần lớn hành khách chọn bỏ lại vì thủ tục kiểm dịch tốn thời gian và chi phí hơn giá trị món hàng. Giữ thái độ bình tĩnh, hỏi rõ căn cứ, xin biên bản nếu món có giá trị, là đủ. Đừng nhờ người lạ cầm hộ đồ ăn qua cửa: bạn không biết trong túi người ta có gì, và người ta cũng không biết trong túi bạn có gì.
Chất lỏng, đồ cần giữ lạnh và chặng đường sau sân bay
Chất lỏng xách tay. Quy định an ninh hàng không phổ biến giới hạn mỗi chai lọ trong hành lý xách tay ở mức nhỏ, gom trong một túi trong suốt. Dầu ô liu, mật ong, nước sốt, rượu mua ở cửa hàng thường phải ký gửi, trừ hàng mua trong khu cách ly được niêm phong túi chuyên dụng kèm hoá đơn.
Đồ cần giữ lạnh. Túi giữ nhiệt với gel lạnh giữ được độ mát trong vài giờ, không phải trọn một hành trình dài có quá cảnh. Phô mai mềm, bơ, thịt nguội thái lát nên mua ở chặng cuối, xếp sát nhau cho đỡ thoát lạnh, và cho vào tủ lạnh ngay khi về.
Nắng nóng trên đường về nhà. Sô cô la, kẹo dẻo, phô mai cứng không sợ máy bay bằng sợ cốp xe giữa trưa ở Việt Nam. Nếu từ sân bay còn đi xe khách vài tiếng, để túi đồ ăn trong khoang hành khách có điều hoà thay vì khoang hành lý.
Lượng mang theo. Mua vài món mỗi thứ một hai hộp để làm quà và dùng trong nhà thì rõ là tiêu dùng cá nhân. Số lượng nhiều, cùng một loại, đóng thùng nguyên kiện dễ bị coi là hàng mang theo để bán, khi đó lại là chuyện thủ tục nhập khẩu, không còn là hành lý.
Câu hỏi thường gặp
Mang mì gói, bánh kẹo, sô cô la từ nước ngoài về có cần khai báo không?
Với lượng dùng cá nhân, các món khô đóng gói kín như mì gói, bánh quy, kẹo, sô cô la thường không phải làm thủ tục kiểm dịch. Tuy vậy, mì gói có gói gia vị chứa thịt có thể bị hỏi ở một số nơi. Giữ nguyên bao bì và trả lời thật nếu được hỏi là đủ.
Đồ hộp thịt bò, cá hộp mang về Việt Nam có bị giữ không?
Đồ hộp đã tiệt trùng, còn nguyên, có nhãn nhà sản xuất là dạng ít rủi ro hơn nhiều so với thịt tươi hay thịt hun khói. Dù vậy, thịt hộp vẫn là sản phẩm có nguồn gốc động vật, nên lượng mang theo vừa phải và sẵn sàng trả lời câu hỏi của cán bộ là cách an toàn nhất.
Có được mang sữa bột trẻ em từ nước ngoài về không?
Sữa bột đóng hộp kín cho người nhà dùng thường là món người Việt hay mang về. Điều cần để ý là số lượng: vài hộp cho con dùng khác hẳn một thùng lớn cùng loại, dễ bị coi là hàng mang về bán. Chọn sữa cho trẻ thì hỏi bác sĩ nhi khoa, đừng chỉ dựa vào nơi sản xuất.
Đồ ăn bị giữ ở sân bay có được nhận lại sau không?
Tuỳ trường hợp. Món bị giữ để làm thủ tục kiểm dịch có thể được trả lại nếu đạt yêu cầu, nhưng thủ tục cần thời gian và có chi phí. Món phải tiêu huỷ thì không nhận lại được. Với lượng nhỏ, nhiều người chọn bỏ lại cho nhanh.
Mang thực phẩm về qua đường bộ cửa khẩu có khác đường hàng không không?
Nguyên tắc kiểm dịch và hải quan như nhau ở mọi cửa khẩu quốc tế. Khác biệt chủ yếu nằm ở quy trình kiểm tra thực tế tại từng nơi. Đừng nghĩ cửa khẩu đường bộ thì dễ hơn; các vùng biên thường kiểm thịt lợn, gia cầm rất kỹ vì nguy cơ dịch bệnh lan qua biên giới.
Hộp quà thực phẩm mua ở cửa hàng miễn thuế có cần kiểm dịch không?
Mua ở cửa hàng miễn thuế chỉ liên quan tới thuế, không thay đổi bản chất món hàng. Một hộp sô cô la hay chai rượu thì không có gì đáng lo, nhưng giăm bông, phô mai mua ở khu miễn thuế vẫn là sản phẩm động vật như mua ngoài phố.