Việt quất (blueberry) đã trồng được ở Việt Nam, chủ yếu ở cao nguyên Lâm Đồng, nhờ những giống ít cần lạnh và nhờ trồng trên giá thể chua trong nhà màng, chứ không phải trồng thẳng xuống đất vườn. Cây có gốc Bắc Mỹ, quê nhà có mùa đông giá và đất than bùn rất chua, nên mỗi vườn việt quất ở Việt Nam thực chất là một môi trường được dựng lại cho cây.
Kiwi thì khó hơn nhiều: phần lớn giống kiwi thương mại cần một mùa đông lạnh đủ dài mới ra hoa đều, điều mà vùng cao Việt Nam không bảo đảm năm nào cũng có. Bài này giải thích hai khái niệm quyết định số phận của cây ăn quả ôn đới ở Việt Nam là "giờ lạnh" và "độ chua của đất", qua hai ví dụ việt quất và kiwi.
Việt quất là cây gì, quê ở đâu
Việt quất ăn trái phổ biến hiện nay thuộc chi Vaccinium, chủ yếu là việt quất bụi cao (Vaccinium corymbosum) có nguồn gốc ở miền đông Bắc Mỹ. Đây là cây bụi mọc ven đầm lầy, rừng thưa, trên đất mùn rất chua. Người bản địa Bắc Mỹ đã hái việt quất dại từ lâu, nhưng việt quất trồng thương mại chỉ bắt đầu vào đầu thế kỷ XX, khi các nhà thực vật ở Mỹ chọn được những cây cho trái to và tìm ra cách nhân giống.
Từ đó, giống việt quất lan ra Canada, châu Âu, Chile, Peru, Úc, Trung Quốc, Maroc và nhiều nơi khác. Điểm đáng chú ý là khoảng vài chục năm gần đây, các chương trình chọn giống ở miền nam nước Mỹ đã lai việt quất bụi cao với loài việt quất phương nam để tạo nhóm "việt quất bụi cao phương nam", cần ít giờ lạnh hơn hẳn. Chính nhóm giống này mở đường cho việt quất tới vùng cận nhiệt đới và cao nguyên nhiệt đới như Lâm Đồng.
Tên tiếng Việt "việt quất" dùng cho cả blueberry; còn nam việt quất là cranberry, một loài khác cùng chi, trái đỏ, rất chua, thường bán ở dạng sấy khô hay nước ép, hầu như không trồng ở Việt Nam.
Hai đòi hỏi khó nhất: giờ lạnh và đất chua
Giờ lạnh là gì. Nhiều cây ăn quả ôn đới cần trải qua một số giờ nhiệt độ thấp, thường được tính quanh khoảng dưới 7 độ C, trong mùa ngủ nghỉ thì mầm hoa mới phá ngủ đều vào mùa xuân. Thiếu giờ lạnh, cây ra hoa lác đác, kéo dài, trái chín không đều hoặc không ra hoa.
Giống ít lạnh giải quyết một nửa bài toán. Nhóm việt quất phương nam chỉ cần số giờ lạnh thấp hơn nhiều so với giống miền bắc, có giống gần như không cần. Kết hợp với cắt tỉa, điều khiển nước, người trồng có thể buộc cây ra hoa ở vùng mùa đông chỉ hơi mát.
Đất phải chua. Việt quất cần đất có độ pH thấp, thường được nêu khoảng 4,5 tới 5,5, chua hơn hầu hết đất trồng rau màu. Ở đất ít chua, rễ không hút được sắt, lá vàng gân xanh, cây còi dần dù được bón nhiều.
Rễ không có lông hút. Rễ việt quất mảnh như sợi tóc và hầu như không có lông hút; cây dựa vào nấm cộng sinh ở rễ để lấy dinh dưỡng trong đất mùn. Vì vậy cây rất nhạy với đất chặt, úng, mặn và phân bón đậm đặc.
Việt quất ở Lâm Đồng được trồng thế nào
Vườn việt quất ở Lâm Đồng, nơi được nhắc nhiều là quanh Đà Lạt và vùng cao lân cận, thường trồng cây trong chậu, túi hoặc luống giá thể làm từ xơ dừa, vỏ thông, than bùn trộn, được chỉnh cho chua. Cây đặt trong nhà màng để che mưa, hệ thống tưới nhỏ giọt đưa nước và dinh dưỡng đã pha theo độ chua cần thiết. Cách làm này không còn là "trồng xuống đất" mà gần với canh tác công nghệ cao.
Lâm Đồng có lợi thế khí hậu mát quanh năm, đêm lạnh, ít nắng gay gắt, phù hợp với việt quất phương nam. Nhưng mùa mưa dài và đất đỏ ít chua thì không hợp với cây, nên nhà màng và giá thể là cách vượt qua. Chi phí đầu tư ban đầu vì vậy cao, cây giống phần lớn nhập hoặc nhân từ giống nhập có bản quyền, nên trái việt quất trong nước chưa thể rẻ như trái cây địa phương.
Những năm gần đây việt quất Đà Lạt bắt đầu có mặt ở chợ và cửa hàng, thường bán theo hộp nhỏ, theo mùa. Một số nơi mở vườn cho khách tham quan, hái trái. Đây là ví dụ cây ngoại vào Việt Nam bằng con đường "công nghệ cao": thành công không đến từ việc cây hợp đất trời sẵn có, mà từ việc dựng lại một phần môi trường quê gốc cho cây.
Vì sao kiwi khó hơn việt quất
Kiwi cũng là cây ôn đới được hỏi nhiều, nhưng tới nay ở Việt Nam mới dừng ở mức trồng thử. So sánh hai cây giúp thấy rõ các rào cản.
| Tiêu chí | Việt quất | Kiwi |
|---|---|---|
| Quê gốc | Bắc Mỹ | Vùng núi miền trung và nam Trung Quốc; thành cây trồng ở New Zealand |
| Dạng cây | Cây bụi thấp, trồng chậu được | Dây leo khoẻ, cần giàn lớn, sống nhiều năm |
| Nhu cầu lạnh | Có giống ít cần lạnh | Nhiều giống thương mại cần mùa đông lạnh đáng kể |
| Đực cái | Hoa lưỡng tính | Cây đực, cây cái riêng, phải trồng cả hai |
| Thời gian cho trái | Vài năm, trồng chậu điều khiển được | Nhiều năm, phụ thuộc giàn và cây đực |
| Che mưa bằng nhà màng | Dễ vì cây thấp | Khó và tốn kém vì giàn rộng, cao |
Vì những lý do trên, kiwi ở vùng cao Việt Nam chủ yếu được nghe nói tới qua các vườn trồng thử, cây leo xanh tốt nhưng ra hoa không đều. Kiwi bạn ăn hằng ngày vẫn là trái nhập; khác biệt giữa kiwi vàng và kiwi xanh đã có bài riêng trên trang này.
Bảng cũng cho thấy vì sao không nên suy từ việt quất sang kiwi: hai cây cùng là "cây ôn đới" nhưng rào cản khác nhau. Với việt quất, nhà màng và giá thể chua giải quyết được phần lớn khó khăn; với kiwi, điều thiếu là cái lạnh của mùa đông, thứ không thể che hay chở tới một vườn rộng hàng hecta.
Dâu tây: tấm gương cũ của cây ôn đới ở Đà Lạt
Trước việt quất rất lâu, Đà Lạt đã có dâu tây. Cây dâu tây trồng là con lai giữa hai loài dâu dại châu Mỹ, được tạo ra ở châu Âu thế kỷ XVIII, rồi theo chân người Pháp lên cao nguyên. Dâu tây ít đòi giờ lạnh hơn nhiều cây ôn đới khác và chịu được khí hậu mát quanh năm của Đà Lạt, nên đã thành một sản vật quen thuộc, với nhiều đợt thay giống mới nhập từ Mỹ, New Zealand, Nhật, Hàn qua các thập kỷ.
Câu chuyện dâu tây giúp hình dung lộ trình của việt quất: ban đầu là thử nghiệm, rồi một số vườn làm được, rồi người trồng dần chuyển sang trồng trên giá thể, trong nhà màng để giảm bệnh và giữ trái sạch đẹp, rồi giống mới thay giống cũ theo khẩu vị thị trường. Việt quất đang ở đâu đó trong những bước đầu của lộ trình này.
Điểm chung của dâu tây và việt quất là cả hai đều hợp với vùng cao mát chứ không hợp với đồng bằng. Nhiều người mua cây việt quất trong chậu về trồng ở thành phố nóng thấy cây vẫn sống nhưng ít trái. Đó không phải lỗi chăm sóc mà là giới hạn khí hậu.
Một điểm nữa ít được nói: ngay ở Lâm Đồng, không phải độ cao nào cũng hợp. Vùng quá thấp thì nóng, vùng trũng thì sương muối có thể làm cháy hoa vào những đêm lạnh bất thường. Vì vậy vị trí vườn, hướng dốc và cách che chắn có ảnh hưởng không kém gì giống, và hai vườn cách nhau không xa vẫn có thể cho kết quả rất khác.
Trồng việt quất ở xứ không có mùa đông: thế giới đã làm thế nào
Việt Nam không phải nơi đầu tiên thử đưa việt quất về vùng nóng. Trong vài chục năm gần đây, bản đồ việt quất thế giới thay đổi mạnh: ngoài các vùng truyền thống ở Bắc Mỹ và châu Âu, nhiều vùng cận nhiệt đới và nhiệt đới khô như duyên hải Peru, Maroc, miền nam Tây Ban Nha, miền nam Trung Quốc đã thành nơi trồng đáng kể. Điểm chung của họ là dùng giống ít cần lạnh, tưới nhỏ giọt có kiểm soát và trồng trên giá thể hoặc đất được chỉnh chua.
Trường hợp duyên hải sa mạc Peru hay được nhắc vì ngược hẳn hình dung quen thuộc về việt quất: không mùa đông giá, không đầm lầy, chỉ có cát khô và nước tưới. Ở đó, người trồng điều khiển cây bằng cắt tỉa, tuốt lá, điều chỉnh nước để tạo một "mùa nghỉ" nhân tạo, rồi cho cây ra hoa vào thời điểm trái chín đúng lúc thị trường Bắc bán cầu thiếu hàng.
Bài học rút ra cho Lâm Đồng là: lợi thế không chỉ nằm ở khí hậu mà ở khả năng chủ động mùa vụ. Khí hậu mát quanh năm giúp cây ít bị sốc nhiệt, còn nhà màng giúp tránh mưa. Nhưng việt quất là cây đòi kỹ thuật cao, đầu tư lớn và giống có bản quyền; nó khác hẳn những cây ngoại đã "thuần" như nho Phan Rang hay cà phê. Thành công ở nơi khác không có nghĩa sẽ tự lặp lại ở đây.
Mua cây, mua trái việt quất trong nước: những điều nên biết
Nếu bạn muốn trồng thử một cây việt quất, hãy coi đó là cây cảnh có thể ra ít trái, nhất là ở vùng thấp. Cây cần giá thể chua, nước tưới không cứng, không mặn; nước máy nhiều vôi lâu ngày làm giá thể bớt chua. Cây giống nên mua từ nơi có nguồn gốc rõ ràng; nhiều giống việt quất mới là giống được bảo hộ, việc nhân bán không phép có thể vi phạm quyền của người chọn tạo giống theo pháp luật về sở hữu trí tuệ và giống cây trồng.
Với trái tươi, việt quất trong nước có lợi thế ngắn đường vận chuyển nhưng sản lượng nhỏ, theo mùa. Trái nên có lớp phấn trắng mờ trên vỏ, đây là lớp sáp tự nhiên, không phải thuốc. Trái mềm nhũn, rỉ nước là đã để lâu. Hãy rửa ngay trước khi ăn chứ không rửa rồi cất tủ lạnh, vì nước đọng làm trái nhanh mốc.
Về cây giống nhập, cũng như mọi vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật, mang cây con, hom giâm từ nước ngoài về phải có giấy chứng nhận kiểm dịch và qua kiểm tra ở cửa khẩu theo Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật 2013. Bạn nên kiểm quy định hiện hành trước khi nhờ ai mua giúp.
Câu hỏi thường gặp
Việt quất Đà Lạt có phải giống Việt Nam không?
Không. Việt quất có gốc Bắc Mỹ; các vườn ở Lâm Đồng trồng những giống ít cần lạnh được chọn tạo ở nước ngoài, cây giống nhập hoặc nhân từ nguồn nhập. Việt Nam không có loài việt quất ăn trái bản địa được trồng thương mại.
Có thể trồng việt quất ở Hà Nội hay TP.HCM không?
Cây có thể sống nếu được trồng trên giá thể chua, tưới nước phù hợp và che nắng gắt, nhưng thường ra ít trái vì thiếu đêm mát. Ở TP.HCM nắng nóng quanh năm thì khó hơn nữa. Bạn nên coi đó là thử nghiệm hoặc cây cảnh, không nên kỳ vọng thu hoạch nhiều.
Lớp phấn trắng trên trái việt quất có phải thuốc không?
Đó là lớp sáp tự nhiên của vỏ trái, giúp trái giữ nước và chống nấm. Trái còn nhiều phấn thường là trái ít bị chạm tay, còn tươi. Bạn vẫn nên rửa trái dưới vòi nước ngay trước khi ăn.
Việt quất và nam việt quất khác nhau thế nào?
Việt quất là blueberry, trái xanh tím, ăn tươi được. Nam việt quất là cranberry, trái đỏ, rất chua, thường bán dạng sấy khô có đường hoặc nước ép. Hai loài cùng chi nhưng khác nhau, và nam việt quất hầu như không trồng ở Việt Nam.
Vì sao kiwi chưa trồng được nhiều ở Việt Nam?
Phần lớn giống kiwi thương mại cần mùa đông lạnh đủ dài để ra hoa đều, cần trồng cả cây đực và cây cái, lại là dây leo cần giàn lớn khó che mưa. Vùng cao Việt Nam không bảo đảm đủ lạnh hằng năm nên kiwi chủ yếu dừng ở mức trồng thử.
Trẻ nhỏ ăn việt quất nguyên trái có an toàn không?
Trái việt quất tròn, nhỏ, có thể gây hóc với trẻ nhỏ nếu nuốt nguyên. Với trẻ chưa nhai tốt, nên dầm hoặc cắt nhỏ, và cho trẻ ngồi ăn có người lớn trông. Nếu trẻ có tiền sử dị ứng thực phẩm, hãy hỏi bác sĩ nhi trước khi cho ăn loại trái mới.