Không thể phân biệt mật ong Manuka thật giả bằng mắt, bằng nếm hay bằng các mẹo nhỏ nước, đốt giấy. Cách duy nhất đáng tin là kiểm trong phòng thí nghiệm theo bộ dấu hiệu hóa học và ADN mà New Zealand đặt ra, và người mua chỉ có thể dựa vào các dấu vết của việc kiểm đó trên nhãn: hệ chỉ số, số giấy phép, số lô, nơi đóng gói.
Manuka bị làm giả nhiều hơn hẳn các loại mật khác vì chênh lệch giá quá lớn so với mật thường, trong khi người mua không tự thử được. Bài này đi qua lý do New Zealand phải đặt ra định nghĩa khoa học cho mật Manuka, bộ dấu hiệu đó gồm những gì, các kiểu gian lận đã được ghi nhận, và các bước một người mua ở Việt Nam có thể làm trước khi tin vào một hũ mật.
Vì sao Manuka trở thành loại mật bị làm giả nhiều
Đầu những năm 2010, báo chí và cơ quan an toàn thực phẩm ở một số nước nhập khẩu bắt đầu chỉ ra một điều khó hiểu: lượng mật mang chữ Manuka bán trên thế giới dường như nhiều hơn khá nhiều so với lượng New Zealand có thể làm ra. Không có con số chính xác nào được mọi bên công nhận, nhưng hướng của vấn đề thì rõ: có những hũ mang tên Manuka mà bên trong không phải, hoặc chỉ có một phần.
Có ba lý do khiến Manuka dễ bị giả. Thứ nhất, giá cao gấp nhiều lần mật thường nên lãi từ việc pha trộn rất lớn. Thứ hai, mật ong nào cũng là mật đa hoa ở một mức nào đó, nên ranh giới "đủ manuka" chưa từng được định nghĩa rõ trước khi nhà nước can thiệp. Thứ ba, trước đây chỉ số được dựa chủ yếu vào MGO, mà MGO là một chất có thể tổng hợp được. Thêm MGO tổng hợp vào mật hoa thường sẽ làm con số đẹp lên trong khi mật chẳng liên quan gì tới cây manuka.
Khi uy tín của cả ngành bị đe dọa, cơ quan quản lý ngành nông nghiệp và thực phẩm của New Zealand (Bộ Công nghiệp Cơ bản, viết tắt MPI) bắt đầu xây dựng một định nghĩa khoa học cho mật Manuka, áp dụng với mật xuất khẩu từ cuối thập niên 2010.
Định nghĩa khoa học của New Zealand: năm dấu hiệu
Định nghĩa của MPI không dựa vào MGO. Nó dùng bốn hợp chất có nguồn gốc tự nhiên từ mật hoa manuka cộng một dấu hiệu ADN của phấn hoa. Mật phải đạt mức quy định ở cả năm dấu hiệu mới được gọi là Manuka khi xuất khẩu:
| Dấu hiệu | Loại | Vì sao được chọn |
|---|---|---|
| 3-phenyllactic acid | Hóa chất từ mật hoa | Có nhiều trong mật manuka, ít trong mật cây khác; mức của nó phân biệt đơn hoa với đa hoa |
| 2′-methoxyacetophenone | Hóa chất từ mật hoa | Đặc trưng cho manuka, khó có mặt đủ cao ở mật khác |
| 2-methoxybenzoic acid | Hóa chất từ mật hoa | Dùng kết hợp để loại các loại mật có một hai chất trùng hợp |
| 4-hydroxyphenyllactic acid | Hóa chất từ mật hoa | Bổ sung cho bộ dấu hiệu hóa học |
| ADN phấn hoa manuka | Dấu hiệu sinh học | Xác nhận trong mật có phấn của cây Leptospermum scoparium, không chỉ có hóa chất giống |
Điểm hay của bộ này là nó đo những thứ cây để lại, không đo thứ người làm hàng muốn có. Thêm MGO tổng hợp vào không giúp mật qua được, vì bốn chất kia và ADN không đổi. Dựa trên cùng bộ dấu hiệu, mật được chia thành Manuka đơn hoa (monofloral) và đa hoa (multifloral); hai chữ này trên nhãn hàng xuất khẩu có nghĩa thật chứ không phải chữ trang trí.
Định nghĩa này là của New Zealand, áp cho hàng đi ra từ New Zealand. Các nước nhập khẩu có quy định ghi nhãn riêng, nên một hũ bán ở nơi khác vẫn có thể ghi Manuka theo luật nơi đó.
Các kiểu gian lận đã được ghi nhận
Pha trộn với mật hoa rẻ. Kiểu phổ biến nhất. Một phần Manuka thật trộn với nhiều phần mật hoa thường, đôi khi vẫn đạt mức MGO thấp nên in được con số. Bộ dấu hiệu khoa học và ADN phát hiện được vì tỷ lệ chất đặc trưng tụt rõ.
Thêm MGO hoặc DHA tổng hợp. Đã có những vụ ở New Zealand mà cơ quan quản lý xử lý doanh nghiệp vì mật có dấu hiệu bị thêm hóa chất để nâng chỉ số. Đây là lý do UMF đo cả leptosperin, và tỷ lệ giữa DHA với MGO trong mật thật theo một quy luật mà hóa chất thêm vào khó bắt chước.
Đóng hũ lại ở nước khác và in chỉ số tự đặt. Mật được mua theo thùng lớn rồi chia hũ ở nơi khác. Con số in trên hũ mới là con số người chia hũ tự in, không ai kiểm. Hệ UMF yêu cầu đóng hũ tại New Zealand chính vì lỗ hổng này.
Nhãn chỉ số không có hệ đi kèm. In "20+" hoặc "Active 25" thật to mà không nói thuộc hệ nào. Người mua nhìn con số lớn và nghĩ là hàng hạng cao.
Giả cả bao bì. Với hàng xách tay hoặc bán qua mạng, có trường hợp hũ, nắp, tem đều được làm giả theo mẫu một nhãn quen. Bên trong là siro đường hoặc mật hoa bất kỳ. Kiểu này chỉ nhận ra qua nguồn mua và mã truy xuất.
Vì sao các mẹo thử ở nhà không dùng được với Manuka
Trên mạng có rất nhiều mẹo thử mật ong: nhỏ giọt vào nước xem tan hay không, nhúng đầu que diêm, đốt giấy thấm mật, xem kiến có bu hay không, để tủ lạnh xem có đông. Phần lớn các mẹo này không có cơ sở chắc chắn ngay cả với mật thường. Với Manuka, chúng càng vô dụng vì thứ cần biết không phải "đây có phải mật ong không" mà là "đây có phải mật của cây manuka ở mức đủ không".
Một hũ mật hoa thường nguyên chất qua được mọi mẹo thử nhưng vẫn không phải Manuka. Ngược lại, Manuka thật đặc sệt, kết tinh, có mùi lạ, có thể làm người thử nghĩ là hàng giả. Màu sẫm, vị đắng hay độ đặc cũng không đủ để kết luận vì mật hoa khác cũng có thể sẫm và đắng.
Vì vậy, với Manuka, việc kiểm nằm ở khâu giấy tờ và nguồn mua, không nằm ở cái thìa trong bếp. Ai muốn biết chắc một hũ cụ thể chỉ có cách gửi mẫu tới phòng thí nghiệm có năng lực kiểm các dấu hiệu nói trên, điều mà người mua cá nhân hiếm khi làm.
Người mua ở Việt Nam tự soát được gì
Không kiểm được trong bếp, nhưng bạn vẫn loại được phần lớn rủi ro bằng mấy bước sau trước khi mua hoặc trước khi tin vào hũ quà:
- Hỏi rõ nguồn: mua ở đâu, ai mang về, có hóa đơn hay không. Quà người thân mua tận tay ở cửa hàng lớn tại New Zealand khác hẳn hàng "xách tay" không rõ người xách.
- Đọc hệ chỉ số và nơi đóng gói như đã hướng dẫn trong bài đọc nhãn Manuka. Hũ có chỉ số mà không có hệ, hoặc đóng gói ngoài New Zealand mà ghi UMF, là dấu hiệu dừng lại.
- Tìm số giấy phép UMF và đối chiếu với danh sách thành viên công khai của hiệp hội. Nhiều nhà sản xuất in mã lô cho phép tra kết quả kiểm của lô đó trên trang của họ.
- Với hàng nhập khẩu chính ngạch, xem nhãn phụ tiếng Việt có tên nhà nhập khẩu, xuất xứ khớp nhãn gốc. Đây là yêu cầu ghi nhãn theo quy định hiện hành về nhãn hàng hóa.
- So giá với mặt bằng chung của cùng hạng. Hũ hạng cao rẻ bất thường là tín hiệu rõ nhất, vì không ai có lý do bán Manuka thật dưới giá vốn.
- Cẩn thận với các lời quảng cáo chữa bệnh, trị đau dạ dày, trị ung thư. Nhà sản xuất làm ăn đàng hoàng ở thị trường nghiêm ngặt không được phép hứa như vậy.
Không bước nào trong số đó là bằng chứng tuyệt đối. Chúng chỉ giảm xác suất mua nhầm. Nếu nghi ngờ một sản phẩm bán ở Việt Nam có nhãn sai sự thật, bạn có thể phản ánh với cơ quan quản lý thị trường hoặc an toàn thực phẩm tại địa phương.
Những lời chào bán nên khiến bạn dừng lại
"Manuka rừng nguyên chất, không qua kiểm". Manuka đúng nghĩa là loại mật đi kèm kết quả kiểm. Người bán tự hào vì "không qua kiểm" là đang bán thứ không có gì để đối chiếu, dù mật có thể là mật ong thật.
Hạng rất cao mà giá chỉ nhỉnh hơn mật thường. Phần mật đạt hạng 20+ trở lên mỗi năm rất ít. Một hũ hạng cao mà giá gần mật hoa thường không có cách giải thích nào hợp lý ngoài chuyện con số in trên hũ không thật.
Hũ không nhãn, mật chiết từ can lớn ra chai nhựa. Có người bán nói mua cả thùng từ New Zealand về rồi chiết lẻ cho rẻ. Ngay cả khi thùng ban đầu là thật, sau khi chiết thì không còn số lô, không còn kết quả kiểm nào gắn với chai mật bạn cầm.
Lời hứa chữa bệnh cụ thể. Trị viêm loét dạ dày, chữa ho cho trẻ sơ sinh, hỗ trợ điều trị ung thư. Những lời này không chỉ sai về khoa học mà còn nguy hiểm, nhất là khi người nghe bỏ thuốc bác sĩ kê để dùng mật. Người bán nói vậy là đã cho bạn lý do để không mua.
Chứng nhận "của Úc, của New Zealand" chỉ có trong ảnh chụp. Ảnh giấy chứng nhận gửi qua tin nhắn không chứng minh được gì vì không gắn với lô hàng cụ thể. Hỏi số lô trên hũ và tự tra ở trang chính thức của nhà sản xuất mới có ý nghĩa.
Manuka New Zealand và Manuka Úc: tranh chấp tên gọi ảnh hưởng gì tới người mua
Chữ "Manuka" là tên tiếng Māori của cây Leptospermum scoparium. Phía New Zealand, gồm hiệp hội ngành và các tổ chức Māori, muốn tên này được bảo hộ như một tên gắn với đất nước và văn hóa của họ, giống cách châu Âu bảo hộ tên Champagne. Phía Úc lập luận rằng cùng loài cây này và nhiều loài Leptospermum họ hàng mọc tự nhiên ở Úc, mật của chúng cũng giàu MGO, nên Úc cũng có quyền dùng chữ Manuka.
Các đơn xin bảo hộ của New Zealand ở một số thị trường đã bị từ chối hoặc còn đang tranh tụng, nên đến nay chưa có một luật chung toàn cầu. Hệ quả cho người mua là trên kệ có thể có cả hũ ghi Manuka xuất xứ New Zealand lẫn hũ ghi Manuka xuất xứ Úc. Hai loại đều có thể là mật thật của cây họ Leptospermum, nhưng bộ năm dấu hiệu MPI chỉ áp cho hàng New Zealand, còn hàng Úc theo tiêu chuẩn của Úc.
Không cần đứng về phía nào. Điều nên làm là đọc dòng xuất xứ, xem hệ chỉ số, và so cùng loại với cùng loại. Hũ Úc so với hũ Úc, hũ New Zealand so với hũ New Zealand, vì cách phân hạng không đồng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong Manuka thật có tan trong nước không?
Có, mật ong thật nào cũng tan trong nước nếu khuấy, chỉ là đặc thì tan chậm. Vì vậy thử thả giọt mật vào cốc nước không cho biết được mật thật hay giả, càng không cho biết có phải Manuka hay không. Muốn biết chắc phải kiểm trong phòng thí nghiệm.
Hũ Manuka không có chữ UMF thì có phải hàng giả không?
Không nhất thiết. Nhiều nhà sản xuất New Zealand dùng chỉ số MGO hoặc chỉ ghi Manuka đơn hoa, đa hoa theo định nghĩa của MPI mà không tham gia hiệp hội UMF. Điều cần xem là nhãn có ghi rõ hệ chỉ số, nơi đóng gói, số lô và nguồn mua có rõ ràng hay không.
Mã QR trên hũ Manuka có đủ để tin không?
Mã QR chỉ có giá trị khi dẫn tới trang của chính nhà sản xuất và kết quả kiểm của đúng số lô trên hũ. Mã QR có thể bị in giả để dẫn tới một trang trông giống thật. Bạn nên tự gõ tên nhà sản xuất để vào trang chính thức thay vì chỉ tin vào đường dẫn trong mã.
Manuka đa hoa có kém hơn Manuka đơn hoa không?
Đa hoa nghĩa là tỷ lệ dấu hiệu manuka thấp hơn ngưỡng đơn hoa nhưng vẫn đạt mức tối thiểu để gọi là Manuka. Vị nhẹ hơn và MGO thường thấp hơn. Gọi là kém hay không tùy mục đích dùng; với người chỉ ăn kèm đồ ăn hằng ngày, đa hoa vẫn là mật Manuka hợp lệ.
Mua Manuka xách tay có rủi ro gì?
Rủi ro lớn nhất là không truy được nguồn. Không có hóa đơn, không có nhãn phụ, không biết hũ đã qua tay ai và bảo quản thế nào. Nếu là người quen mua tận tay ở cửa hàng tin cậy thì rủi ro thấp; nếu là hàng bán qua nhiều trung gian thì không có cách nào kiểm.
Muốn kiểm một hũ Manuka cụ thể thì làm cách nào?
Cách duy nhất là gửi mẫu tới phòng thí nghiệm có năng lực phân tích các dấu hiệu hóa học và ADN của mật manuka. Chi phí và thời gian thường không hợp lý cho một hũ dùng trong nhà, nên phần lớn người mua dựa vào nhãn, mã lô và nguồn mua là chính.